قيصرى در مقدمه‌اى كه به عنوان كليد فهم فصوص آورده است كه نظر واقعى محيى الدين است ، وجود را از ديدگاه ابن عربى تعريف كرده است . « خلاصه آن كه : وجود از آن جهت كه وجود است خود وجود است و نه كلى است ، نه جزئى ، نه عام و نه خاص و نه چيزى ديگر و اطلاق و كلى و جزئى و عام و خاص از مراتب وجود است ( مقدمه ، 5 به بعد ) وجود از لحاظ مفهوم ، ظاهرترين اشياء و از لحاظ كنه مخفىترين است ، وجود بذاته محيط به كل اشياء است و قوام تمام اشياء به وجود است و به صور گوناگون در مىآيد ، تمام صفات متقابل و متضاد مستهلك در وجود است . وجود يكى است داراى مراتب شدّت و ضعف ، خير محض و غنىّ بالذات است و ادراك همه چيز به وجود است ، ظاهر بالذات و ظاهر كنندهء غير است ، روشن‌كننده ارواح و اجسام است ، منبع تمام انوار روحانى و جسمانى است ، وجودات ذهنى و خارجى هر دو سايه‌اى از وجود حق‌اند ، وجود حق عين اشياء است در لباس اسما و صفات ، ماهيات صور كمالات و مظاهر آيات حق‌اند ، وجود مطلق هويت سارى در همهء موجودات است و به شرط ثبوت صور علميه ، رب اعيان ثابته است و به شرط كليات مرتبهء اسم الرحمن ، رب عقل اول و لوح قضا و ام‌الكتاب و قلم اعلى است . كمال همهء اشياء به وجود است ، جهان خلق و امر كه عبارت از اسما و صفات و افعال حق‌اند بر چند گروه‌اند . همهء موجودات خارجى داخل در مظهريت اسم الباطن‌اند ، علم حق به ذات خود و علم او به موجودات عين ذات او است . عثمان يحيى در مقدمهء تجليات الهيه ابن عربى « 1 » تحقيق ارزنده‌اى در مسير فكرى ابن عربى كرده و گويد : از ديدگاه ابن عربى تجليات وجودى بر وجه كلى در حضرات سه گانه به شرح زير خلاصه مىشود : در حضرت ذات ( تجليات وجودى ذاتيه ) در حضرت صفات ( تجليات وجودى صفاتيه ) در حضرت افعال ( تجليات وجودى فعليّه ) . قسم اول تعينات حق است بنفسه لنفسه من نفسه . به طور مجرد از مظهر و صورتى كه عالم احديّت ناميده است . و قسم دوم تعينات حق است بنفسه لنفسه ، لكن در مظاهر كمالات اسمائيّه . عالم ، اين مرتبه را عالم وحدت ناميده است . كه مظهر حقيقت وجوديّه مطلقه است از طريق فيض اقدس و قسم سوم تعينات حق است بنفسه لنفسه در مظاهر اعيان خارجى و حقايق عينى كه عالم اين قسم از تجليات عالم وحدانيت است كه در اين مرحله حقيقت وجوديه مطلقه با ذات و صفات و افعال از طريق فيض مقدس ظهور مىيابد يعنى حق در صور اعيان خارجه نموده مىشود . ابن عربى در فصوص الحكم اين مظاهر را در عالم تشريع و نه تكوين متمثل در آدم ، شيث ، نوح و موسى و . . . مىداند كه سالك بايد همهء آن مراحل تشريعى را بگذارند . احديت ، وحدت و وحدانيت عبارتند از عوالم تجليات وجودى سه گانه كه مظاهر خارجى متعدد و از لحاظ آثار وجودى متنوع‌اند و همه از ديدگاه محيى الدين اسماء الهيه كه همان شؤونات وجودند و جهان

--> ( 1 ) چاپ تهران ، 1988 م .