شد . ملا صدرا در شواهد الربوبيه گويد : اشراق ششم : در بيان حشر قبل از اين گفتيم كه انسان بر حسب فطرت هيولانى ؟ ؟ ؟ و نشأهء حسى و سازمان جسمانى نوع واحدى است ( و از اين حيث هيچ تفاوتى ما بين افراد انسان نيست ) و اما همين انسان بر حسب آن‌چه كه نفس وى بدان صورت مىگيرد و جوهر عقل منفعل وى بدان قوام پيدا مىكند و در علوم و كمالات و ملكات نفسانى از قوه به فعل مىگرايد بدين اعتبار به انواع گوناگون منقسم مىگردد و بدان گونه كه نفس وى صورت گرفته است در روز قيامت محشور خواهد شد . پس حشر خلايق بر حسب اعمال و ملكات‌شان به اشكال و انحاى مختلفى خواهد بود . مثلا حشر براى جمعى از افراد انسان بر سبيل وفد ( بفتح واو و سكون فاء يعنى حضور در محفل انس ، حضورى مقرون به دعوت و تكريم ) است چنان‌كه آيهء شريفهء « يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً » ( سورهء مريم ، آيهء 86 ) ناظر به اين است و براى گروهى بر سبيل ورد ( به كسر واو به معنى حضور مجرم در محضر حاكم ) است چنان‌كه آيهء كريمهء « وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً » ( سورهء مريم ، آيهء 87 ) مشعر به آن است و براى گروهى با بدنى تاريك و سياه و صورتى مكدر و كبود خواهد بود چنان‌كه آيهء كريمهء « وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً » ( سورهء طه ، آيهء 102 ) بدان تصريح مىكند و براى گروهى ديگر از تبه‌كاران ( با چشمانى كور و نابينا خواهد بود . چنان‌كه آيهء شريفهء « وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى » ( سورهء طه ، آيهء 124 ) بيان مىكند و براى گروهى ديگر ( با دست‌هاى بسته و زنجيرهاى گرانى كه بر گردن آن‌ها نهاده‌اند خواهد بود ) چنان‌كه آيهء كريمهء « إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ . فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ ( هنگامى كه غل بر گردن و زنجير بر پا دارند و به جهنم كشيده مىشوند و در آتش مىسوزند - سورهء غافر ، آيات 72 - 73 ) دال بر آن است . « 1 » و خلاصه اين‌كه حشر هر كسى در سراى آخرت بدان چيزى است كه غايت سعى و كوشش و عمل او و مورد محبت و علاقهء او بوده است . حتى اين‌كه هر گاه يكى از شما سنگى را دوست مىداشته با همان سنگ محشور خواهد شد . زيرا تكرار اعمال ( نيك يا بد ) موجب حدوث ملكاتى در نفس مىگردد . پس هر ملكه‌اى از ملكات كه در دار دنيا بر نفس غالب گردد ، در آخرت بدان صورتى كه مناسب با او است ، متمثل مىگردد . چنان‌كه در قرآن كريم مىگويد « كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ » ( هر كسى بر خلقت خود مىتند - سورهء إسراء ، آيهء 84 ) و شكى نيست در اين‌كه اعمال و افعال شقاوت پيشگانى كه به دنيا اقبال نموده و به آخرت و مقامات آن پشت كرده‌اند ، همگى بر حسب همت‌هاى قاصر و نظرات كوتاه و فرو رفته در برازخ و مراتع حيوانيت و تعلق خاص به لذات و شهوات دنيويه است ، و اين‌كه تصورات آنان مقصور و منحصر در تحصيل اغراض و اميال بهيميه و سبعيه‌اى است كه بر نفوس آنان غلبه كرده‌است . پس ناچار در روز قيامت به صورت حيواناتى كه مناسب با ملكات و تصورات نفسانى آن‌ها است محشور خواهند شد ، همان‌طور كه در آيهء شريفهء « إِذَا الْوُحُوشُ

--> ( 1 ) ترجمهء شواهد ، صص 461 - 462 .