شأنى از شؤون حق است افعال و كردار او هم همين حال را دارد . پس انسان فاعل كارهايى است كه مىكند و در عين حال فعل او يكى از افاعيل حق است بر وجه اعلى و اشرف كه لايق به احديت ذات او است بلاشوب انفعال و نقص . و معنى گفتار معصوم كه فرموده‌اند نه جبر است و نه تفويض بلكه امر بين دو امر است همين است و مراد اين نيست كه افعال بندگان مركب از جبر و تفويض است و يا اين كه هيچ كدام نيست و يا آن‌كه از جهتى اضطرار باشد و از جهتى اختيار و نه آن‌كه مضطر است در صورت اختيار و نه آن‌كه او را اختيارى ناقص و جبرى ناقص باشد و بلكه معنى امر بين دو امر اين است كه عبد مختار است از آن جهت كه مجبور است از وجهى كه مختار است و اختيار او به عينه اضطرار او است . توضيح اين‌كه توسط بين دو ضدگاه به معنى امتزاج است كه حاصل از مكسور دو طرف است چنان‌كه از اختلاط حار و بارد ، فاتر درست مىشود كه نه حار و نه بارد است . و گاهى متوسط جامع ميان هر دو است به نحو اعلى و ابسط بدون تضاد و تزاحم مانند جوهر افلاك كه در عين بساطت جامع كيفيات اربعه‌اند بر وجه اعلى و ابسط « زيرا آن كيفيات از افلاك بر ارضيات افاضه مىشوند » و اين نوع توسط بهترين نوع توسط است . « 1 » و ديگر از مؤيدات آن‌كه انسان مخلوق است بر صورت خالق و تمام صفات و قوا كه در خالق است نمونهء آن در انسان است و از جمله قدرت حق است و ناچار بايد در انسان اراده و قدرت و اختيارى باشد كه مظهريت تامهء آن يعنى انسان درست باشد و بالجمله هر فعلى بعد از مقدمات و به دنبال علت تامهء خود انجام مىشود و موقعى كه اسباب و علل انجام نشود مقصود انجام نخواهد شد . در مورد جبر و اختيار كسى كه نظر كند به سبب و علت اول و دريابد كه وجود اسباب و علل اوليه در تحت قدرت و اختيار فاعل نيست حكم به جبر مىكند در حال كه اين حكم ، حكم و قضاوت درست نيست زيرا سبب قريب فعل اراده و قدرت عبد است . و كسى كه نظر افكند به سبب قريب فعل حكم به اختيار كند در صورتى كه اين قضاوت و حكم هم درست نيست زيرا صدور و حصول فعل تنها مستند به علت و به سبب قريب نيست حق همان است كه « لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين » به اين بيان كه چون مبدأ تأثير در چيزى علم فاعل و ارادهء او است اعم از آن كه علم و اراده يك امر مىباشد يا امور متعدده و چه آن‌كه عين ذات فاعل باشد چنان‌كه در بارى تعالى يا غير او باشد چنان‌كه در غير ذات حق « كان الفاعل مختار أو كان صدور الفعل عنه بارادته و علمه و رضاه . » در باب جبر و قدر ملا صدرا شرح مفصلى داده‌اند و گويد نسبت دادن افعال بندگان را به خداوند هر گاه بوسيلهء عارف محقق اين نسبت انجام شود حق و صواب است و اگر از جاهل متكلم انجام شود باطل است و خطا است و در باب اصحاب ابو الحسن اشعرى و عقايد آنان در باب جبر و اعتقاد معتزليات بحث مختصرى كرده‌اند . استناد ملا صدرا در باب امر بين امرين

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 19 ، 63 .