ديگرى شرط است به نام وحدت حمل ( نه محمول ) و در محصورات ( موجبه كليه و جزئيه ، سالبهء كليه و جزئيه ) شرط ديگرى بايد رعايت شود كه اختلاف در كميت است . زيرا اگر هر دو كلى باشند با وجود رعايت هشت وحدت باز هم كاذب خواهد بود « هر انسانى حيوان است و هيچ حيوانى انسان نيست » كه كاذب است . و در قضاياى موجهه شرط ديگرى بايد رعايت شود و آن اختلاف در جهت است . در تضاد نيز شرط است كه بين آن دو غايت بعد و خلاف باشد . توحيد - يكى از مباحث مهم فلسفه اسلام بحث در مبدأ و معاد است . مبدأ آفرينش يعنى ذات حق تعالى كه هزاران برهان به طرق مختلف كلامى ، فلسفى ، عرفانى و غيره در اثبات وجود و توحيد ذات و صفات او در طول تاريخ حيات و تمدن انسان‌ها اقامه شده است كه ما در اين بخش به ذكر يكى دو برهان به استناد اسفار ملا صدرا بسنده مىكنيم . ملا صدرا گويد راه‌هاى رسيدن به خداوند بسيار است لكن پاره‌اى از راه‌ها اشرف است . از ديدگاه او اشرف براهين ، برهانى است كه بدون حدّ وسط باشد و آن برهان صديقان است كه استدلال از ذات و وجود به ذات است و از ذات به صفات و از صفات به افعال است . وى اين برهان را مأخوذ از آيات قرآن مجيد مىداند . آيه : « سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ » و آيه « أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » . « 1 » اساس اين برهان بر اصالت و وحدت وجود است . و بالجمله اساس برهان صديقان مبتنى بر اين اصل است كه وجود حقيقت عينى واحد و بسيط و منبسط است بر تمام موجودات جهان وجود و اختلاف مراتب وجود به كمال و نقص و شدت و ضعف است و غايت كمال آن مرتبه‌اى است كه اكمل از آن نيست و متعلق به غير نيست و اتّم و اكمل از آن تصوّر نشود . و صرف وجود است و مراتب وجود عبارت از افعال و اسما و آثار او مىباشند كه همهء آن‌ها مراتب وجود منبسط و قائم به ذات وجودند و بنابر اين در برهان صديقان از مراتب وجود يعنى مراتب ناقص و نازل وجود كه در عين حال آثار و افعال او مىباشند به مرتبهء كامل و اكمل آن هدايت مىشويم همان‌طور كه تو در فلسفهء اشراق و انوار عرضيه و طوليه ما را هدايت مىكنند به نور الانوار و كانون نور معنوى پس از وجود به وجود و از نور به نور برهان مىآوريم « يا من دل بذاته على ذاته » . ملا صدرا بعد از بيان برهان صديقان كه بخش زيادى از كتاب را اشغال كرده است و خلاصهء سخن او همين بود كه بيان شد براهين متعدد ديگرى آورده است از جمله برهان طبيعيّون و براهين متكلمان بر اساس بطلان دور و تسلسل و از جمله برهان « انّى » حضرت خليل كه از معلول به علت رسيده است كه برهان او نيز بر اساس دلالت شدن از راه انوار جزئيه و ماديه است به نور معنوى و نور الانوار كه به تفصيل در اين ابواب ملا صدرا سخن گفته است . يكى از براهين مورد توجه ملا صدرا برهان مبنى بر معرفت نفس است كه آن را شريف دانسته است لكن مرتبهء آن را از برهان صديقان فرودتر مىداند .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 16 - 42 .