قبل از وجود امر ديگر باشد كه قهرا به جز در مورد تقدم وجودى و شرفى ذات حق در مواردى تقدم و تأخر از امور نسبى است و انواع تقدم‌ها عبارت‌اند از : 1 - بالطّبع 2 - بالشرف 3 - بالزمان 4 - بالذات ، 5 - بالعليّه 6 - بالمرتبه و يا برتبه . تقدم بالزمان مثل تقدم زمان وجود نوح پيامبر بر حضرت موسى و تقدم بالطبع مانند تقدم واحد بر عدد دو و هيولى بر صورت و تقدم جسم بر حيوان و حيوان بر انسان كه داخل در تقدم به مرتبه هم مىباشند . گاه انواع تقدم‌ها و يا چند نوع از آن در بين دو امر صادق است مانند تقدم بالعلّية كه علت از اين جهت متقدم بر معلول است و به مرتبه هم متقدم بر معلول است و به شرف هم متقدم بر معلول است و در علت علل همهء انواع تقدم‌ها وجود دارد و نوع تقدم بالمكان هم وجود دارد كه البته از امورى نسبى است همان‌طور كه تقدم بالزمان ، لا صدرا به طور كلى انواع تقدم‌ها را دو گونه مىداند يكى آن‌كه ترتيب در آن بالطبع باشد و اگر چه ذاتا بالطبع نباشد و ديگر تقدمى كه ترتيب در آن به اعتبار وضع باشد كه در امورى جارى است كه داراى حيّز و مكانند مانند تقدم جسم بر حيوان و حيوان بر انسان و تقدم بالمرتبه نوع اول است كه ترتيب در آن بالطبع است مانند تقدم صف اول نماز جماعت اگر محراب مبدأ فرض شود و در تقدم بالمرتبه روا باشد كه جريان معكوس شود ، متقدم متأخر شود و بالعكس . خلاصه كلام تقدم بالطبع مانند تقدم واحد بر اثنين و خطوط بر مثلث . تقدم بالعليّه مانند موارد تقدم وجودى كه علت متأخر باشد و بالجمله در هر موردى كه وجود متقدم علت براى وجود متأخر باشد تقدم بالعليت است : هم تقدم بالعلية است ، هم بالوجود ، هم بالوجوب و هم بالشرف و هم بالمرتبه . تقدم با شرف مانند تقدم عالم بر جاهل كه فرمود هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ . تقدم بالزمان مانند تقدم حضرت نوح بر حضرت موسى و تقدم اجزاى زمان‌هاى متقدم بر زمان‌هاى متأخر . لا صدرا دو نوع تقدم بيفزوده است به نام تقدم بالحقيقة . و تقدم بالحق نوع اول مانند تقدم وجود بر ماهيات موجودهء به آن وجود در شواهد الربوبيه گويد : « 1 » در اين جا دو قسم ديگر از تقدم و تأخر . اضافه بر اقسام پنج‌گانه مشهور وجود دارند كه جمهور حكما به علت دقت و لطافت آن‌ها ، بر آن‌ها واقف نشده‌اند ( زيرا در كتب حكما ذكرى و اثرى از اين دو قسم تقدم و تأخر مشهود نيست ) يكى تقدم و تأخر بالحق و ديگرى تقدم و تأخر بالحقيقه . و براى هر يك از اين دو قسم تقدم و تأخر برهان و دليلى خاص و تعريفى است مخصوص و دقيق كه بيان و تقرير آن‌ها نيازمند به بحث مفصلى است كه ايراد آن شايسته و مناسب با اين كتاب مختصر نيست ( و در ساير كتب مفصل خويش برهان بر وجود اين دو قسم تقدم و تأخر و هم تعريف مخصوص به هر يك را به طور مبسوط تحرير و تقرير نموده‌ايم ) ولى ما در اين جا به قسم اول اشاره مىكنيم ( و در تفسير و توضيح آن به طور اختصار مىگوييم ) به اين‌كه حق ، جل شأنه ، به اعتبار تجلى وى در اسماى خويش و هم به اعتبار تنزل وى در مراتب شؤون وجوديهء خود كه عبارتند از

--> ( 1 ) ترجمه شواهد ، صص 99 - 103 .