عبارت از ترافى عروض عليت و معلوليت است الى غير النهاية به آن‌كه آن‌چه معروض عليت است معروض معلوليت باشد پس اگر معروضات متناهية العدد باشند دور است و الا تسلسل است . صدر ابراهين و حججى كه به منظور ابطال تسلسل اقامه شده است چند برهان از آن‌ها را ذكر و مورد نقض و جرج قرار داده است . « 1 » و بالجمله ملا صدرا گويد : دور و تسلسل تراقى عروض عليت و معلوليت است بىنهايت به اين‌كه هر آن‌چه معروض عليت است معروض معلوليت هم باشد . اگر معروضات ( هم در طرف علل و هم در طرف معلول ) متناهى باشد دور است . اگر به يك مرتبه باشد دور صريح است و اگر به چند مرتبه باشد دور مضر . وى به تفصيل در باب بطلان دور و تسلسل بحث كرده و براهين گوناگونى كه فلاسفه ذكر كرده‌اند بياورده جنبه‌هاى قوت و ضعف هر يك از آن براهين را يادآور شده است . ملا صدرا كلا براهينى كه فلاسفه و متكلمان در جهت ابطال تسلسل اقامه كرده‌اند كاملا براى اثبات مطلوب رسا نمىداند و مسأله اثبات مبدأ و ذات حق را از طرق ديگر مورد توجه قرار داده است كه از جمله برهان صديقان است . برهان صديقين و ديگر بر اساس فرض اصلى خود ( وحدت و اصالت وجود ) و ديگر هدف نظام خلقت و اين‌كه فاعل كل غايت كل است . ملا صدرا گويد : وجود در كل عالم و همهء موجودات عين وحدت است و وحدت در هر چيزى عين وجود است از ديدگاه او وجود يكى است و ذو مراتب ، مرتبهء اقوى و اكمل و فوق كمال و تمام آن ذات حق است و اصولا بر اساس وحدت وجود و اصالت آن و اعتباريت ماهيات . تسلسل مفروض در امور اعتبارى است . علل و معلولات در ماهيات همه امور اعتبارى است . و ذات و حقيقت هستى يكى است البته مراتب اقوى علت مراتب اضعف است . وى گويد ما حصل همهء براهين اين است كه مبدأ اولى وجود دارد و مبدأ همه موجودات يكى است . ملا صدرا گويد : فاعل و غايت ( علت فاعلى و غايى ) اقدم از ماده و صورت است و حتى غايت اقدم همهء علل است زيرا غايت در واقع علت فاعلى براى فاعل است ( چون اين غايت است كه انگيزه فاعل است پس غايت در واقع موجب فاعليت فاعل است ) . و با اين مقدمه گوييم هر گاه تناهى علل فاعلى و غايى ثابت شود تناهى علل مادى و صورى هم ثابت خواهد شد زيرا علت فاعلى و غائى همان‌طور كه گفته شد اقدم از اين دواند . گذشته از اين‌كه صورت خود به اعتبارى علت فاعلى است و داخل در طبقهء فاعل‌هاست مانند غايت پس براهينى كه مربوط به تناهى سلسلهء فاعل‌ها است مىتواند برهان تناهى همهء علل باشد . « 2 » تشخص - يكى از مسائلى كه مورد توجه و بحث صدرا قرار گرفته است و رسالهء خاصى در توضيح و تفسير و شرح و بسط آن نوشته است مسألهء تشخص و چگونگى آن است . صدرا گويد : عده‌اى از اهل بحث و تدقيق گويند تشخص از امور اعتبارى است و موجود

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، صص 142 - 173 ، 241 - 242 . ( 2 ) همان ، ص 169 .