السيد جعفر السجادي

106

فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملا صدرا ( فارسى )

و گفته‌اند ( امور عامه احوال و اوصافى هستند كه يا خود آن‌ها به تنهايى و يا به انضمام احوال و اوصاف مقابل شامل كليهء موجودات شوند ) به شرط آن‌كه به هر يك از طرفين متقابلين غرض علمى تعلق گيرد ( بدين معنى كه هر يك از طرفين متقابلين مستقلا و مستقيما مورد بحث قرار گيرند و به هر يكى از طرفين غرض و نتيجهء علمى تعلق گيرد . مثلا قابليت خرق و التيام كه از احوال مختص به جوهر و جسم طبيعى است ، با عدم قابليت خرق و التيام كه مقابل او است ، هر چند كه هر دو با هم شامل كليهء موجودات عالم هستند مىتوان گفت هر موجودى يا قابل خرق و التيام است و يا قابل خرق و التيام نيست ، يا عدم قابليت خرق و التيام بدين اطلاق و عموميت و به طور سلب مطلق به هيچ وجه در فلسفه مورد بحث نبوده و هيچ غرض و نتيجه علمى بر وى مترتب نيست و يا مثلا وجوب و لا وجوب كه مقابل او است هر چند كه شامل كليهء موجودات مىباشند ولى لا وجوب بدين مفهوم عام سلبى در فلسفه مورد بحث نبوده و غرض و نتيجهء علمى بر وى مترتب نيست . بلكه آن‌چه كه در فلسفه به عنوان صفت مقابل وجوب مورد بحث فلسفى است . صفت امكان است نه لا وجوب . پس آنان اين قيد را بر تعريف مزبور اضافه نمودند تا تعريف شامل احوال مختصه به هر يك از اقسام سه گانه وجود نشود و به اصطلاح تعريف هم جامع افراد و هم مانع اغيار باشد ) . امور قدسيه - مجردات عقليه و نفسيه . « 1 » امّهات اربعه - ( ف ) . . . مراد عناصر اربعه است . ناصر خسرو گويد : چون مواليد از نبات و حيوان اندر عالم پديد آينده است به صورت‌هايى كه آن صورت‌ها بر امهات كه آن طبايع است بيش است و مواليد را حيات است و امهات را ممات . « 2 » امهات عناصر - عناصر اربعه را گويند . عناصر انانيت - كلمه انانيت در موارد گوناگون به كار رفته است ملا صدرا به معنى تشخص و نفس ناطقه به كار برده است كه همواره مشعور به است . انزال كتب و ارسال رسل - ملا صدرا در ذيل بيان فوايد انزال كتب و ارسال رسولان و انبيا گويد : خداوند بزرگ هنگامى كه اراده كردند كه ابداع فرمايند و خواست كه حقايق انواع را به خاطر ظهور و اظهار اسما و صفات خود بيافريند در آن هنگام بىهنگامى همهء دانش‌ها به نزد او بود بدون مجالى و مظاهر و همهء كلمات بدون آلات و ابزار بيان و مقال و همه كتب بدون صحايف و اوراق كه قبل از خلقت انفس و آفاق بود پس خطاب كرد به خطاب « كن » به كسانى كه در علم او بودند زيرا در وجود سواى او نبود پس بيافريد نخستين چيزى كه آفريد و آن حروف عقلى و كلمات ابداعى قائم به ذات بود بدون ماده و حركات و استعدادات و آن عالم قضاى عقلى بود سپس شروع كرد به كتابت كتب و تصوير كلمات و ترتيب آيات به لوح اجرام و ابعاد و تصوير بسايط و مركبات به مواد و آن عالم قدر تفصلى است . « 3 » چنان‌كه فرمودند « اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ

--> ( 1 ) شواهد الربوبيه ، صص 26 - 28 . ( 2 ) اسفار ، ج 5 ، صص 121 - 122 ، 208 . ( 3 ) همان ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 18 - 22 .