اجماع محصل تحصيل اجماع با تتبّع مستقيم در اقوال فقها اجماع محصل ، مقابل اجماع منقول مىباشد و آن ، اجماعى است كه فقيه ، خود از طريق تتبع در اقوال اهل فتوا آن را به دست بياورد . در كتاب « اصول الفقه » آمده است : « الاجماع المحصل : و المقصود به الاجماع الذى يحصله الفقيه بنفسه بتتبع اقوال اهل الفتوى » . « 1 » محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 132 . عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 2 ، ص 97 . فضلى ، عبد الهادى ، مبادى اصول الفقه ، ص 84 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 392 . بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص 75 . مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 227 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 305 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 200 . خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 212 . موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 41 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 182 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 333 - 332 ) . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 271 . اجماع محكى ر . ك : اجماع منقول اجماع مدركى اتفاق‌نظر فقها با وجود دليل قابل استناد در مسئله اجماع مدركى ، مقابل اجماع تعبدى مىباشد و عبارت است از اتفاق علما در مسأله‌اى كه در مورد آن دليل يا اصلى وجود دارد و علم يا احتمال آن هست كه اتفاق‌كنندگان به آن دليل يا اصل به عنوان مدرك نظر خود استناد نموده باشند . اجماع مدركى فاقد اعتبار و ارزش است ، زيرا حجيت آن بستگى به اعتبار مدرك آن دارد ؛ يعنى بايد به اصل مدرك و مستند حكم مراجعه كرد و در صورت اعتبار مدرك ، براساس آن عمل نمود . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 2 ، ص ( 54 - 53 ) . علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 195 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 406 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 201 . اجماع مركب استناد به مجموع آراى فقها در يك مسئله براى نفى قول خارج از آن مجموعه اجماع مركب ، مقابل اجماع بسيط مىباشد و آن ، استناد به رأى مجموع علمايى است كه در مسأله‌اى ، اقوال و نظريات متفاوت دارند ، براى نفى نظر و قولى كه هيچ‌يك از اين علما به آن معتقد نشده‌اند . در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است : « اما الاجماع المركب : فهو عبارة عن الاستناد الى رأى مجموع العلماء المختلفين على قولين او اكثر في نفى قول آخر لم يقل به احد منهم » . « 1 * » توضيح : اگر گروهى از فقها چيزى را حرام و گروه ديگرى آن را مكروه شمارند ، از تركيب اين دو نظر چنين استفاده مىشود كه به‌طور قطع آن چيز واجب يا مستحب نيست . مثال : هرگاه دسته‌اى از فقها بگويند با وجود هركدام از عيوب پنج‌گانه فسخ نكاح ، نكاح فسخ مىگردد ، و دسته‌اى ديگر بگويند هيچ‌كدام از آن عيوب ، موجب فسخ نكاح نمىگردد ، در اينجا اگر كسى قائل شود كه با وجود يك يا دو عيب از عيوب ، نكاح فسخ مىگردد ، خرق اجماع مركب كرده است . نكته : نوع ديگرى از اجماع مركب وجود دارد كه در حقيقت به اجماع بسيط برمىگردد . « 2 » نيز ر . ك : حجيت اجماع مركب ؛ اجماع بسيط . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 255 . مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 228 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 200 . مختارى مازندرانى ، محمد حسين ، فرهنگ اصطلاحات اصولى ، ص 23 . اجماع مستند ر . ك : اجماع مدركى اجماع مسلمين اتفاق‌نظر همه مسلمانان يك عصر بر امرى دينى اجماع مسلمين به معناى اتفاق همه مسلمانان يك عصر بر امرى از امور دينى است ؛ يعنى حتى يك نفر از مسلمانان در اين مورد مخالف نيست . مستند اين اجماع نزد اهل سنت حديث « لا تجتمع امتى على خطاء ؛ امت من بر خطا اجتماع نمىكنند » مىباشد . از نظر شيعه ، چون از اجتماع همه مسلمانان يك عصر ، رأى امام معصوم عليه السّلام به دست مىآيد ، اين اجماع نيز حجت است . نكته : اصطلاح « اجماع مسلمين » ، با توجه به آنكه كلمه « اجماع » به « مسلمين » اضافه شده است ، ظهور در آن دارد كه امام معصوم عليه السّلام نيز در ضمن مجمعين است ؛ ولى اين ظهور از اصطلاح « اجماع علماى ما » و « اجماع اصحاب ما » و « اجماع فقهاى ما » به دست نمىآيد .

--> ( 1 ) . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 107 . ( 1 * ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 317 . ( 2 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 150 .