اجماع فقها اتفاق‌نظر مجتهدان در امرى دينى اجماع فقها ، به اتفاق‌نظر مجتهدان هر عصر در يكى از امور دينى گفته مىشود . اين اجماع حجت است ، زيرا اتفاق‌نظر همه فقها در حكمى از احكام شرعى و فقهى باعث كشف نظر و رأى امام عليهم السّلام مىگردد ، به خصوص اتفاق‌نظر فقهاى متقدم ، كه معاصر امامان عليهم السّلام يا نزديك به عصر آنان بودند ، مانند : « على بن ابراهيم » ، « على بن بابويه قمى » ، « شيخ كلينى » ، « شيخ صدوق » ، « شيخ مفيد » و « سيد مرتضى » ، زيرا بىترديد آنان هيچ‌گاه بدون دليل قطعى يا حجت معتبر به چيزى رأى نمىداده و عمل نمىكردند . از نظر شيعه ، اجماع اصطلاحى همان اجماع فقها است . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 208 - 207 ) . زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 46 . بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص 120 و 395 . اجماع قدما اتفاق‌نظر فقهاى متقدم در امرى دينى اجماع قدما از اقسام اجماع فقها و مقابل اجماع متأخرين مىباشد و آن ، اجماعى است كه از طريق قدماى از فقهاى شيعه تحصيل و يا نقل شده است . برخى معتقدند اعتبار اجماع قدما بيشتر از اجماع متأخرين است ، زيرا به دليل نزديك بودن آنها به زمان معصوم عليه السّلام احتمال زيادى وجود دارد كه مستند آنها در اجماع ، شنيدن از معصوم عليه السّلام هرچند با واسطه باشد . پس احتمال زيادى داده مىشود كه قدما اقوال علما را به قول امام عليه السّلام ضميمه كرده و به لفظ اجماع نقل نموده باشند ، زيرا بدون ترديد ، كسانى مثل « شيخ صدوق » ، « شيخ مفيد » و « سيد مرتضى » هيچ‌گاه بدون دليل قطعى يا حجت معتبر به چيزى رأى نمىداده‌اند . عده‌اى اعتقاد دارند هيچ‌گونه فرقى بين اجماع قدما و متأخرين از لحاظ اعتبار و عدم آن وجود ندارد ، زيرا صرف احتمال سودى ندارد . افزون بر اين ، دلايل ديگرى نيز در كتاب‌هاى اصول در اين مورد ذكر شده است . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص ( 381 - 380 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 212 . اجماع قطعى اجماع مفيد يقين به حكم شرعى ، يا اجماع قطعى التحقّق اجماع قطعى ، مقابل اجماع ظنى بوده و معانى متفاوتى از آن در كتاب‌هاى اصولى شيعه و سنى ارائه شده است ، همانند : 1 . اجماعى را كه از آن يقين به حكم شرعى حاصل شود ، قطعى مىنامند و اين اصطلاح شامل اجماع محصل ، كه براى تحصيل‌كننده آن قطع‌آور است ، و نيز اجماع منقول به تواتر مىگردد . همچنين اين اجماع مقابل اجماع منقول به خبر واحد قرار دارد كه بنا بر حجيت خبر واحد اجماع ظنى است . 2 . بعضى از اصوليون اهل سنت ، اجماع مدركى را دوگونه دانسته‌اند : أ ) اجماع قطعى ؛ يعنى اجماعى كه بالفعل محقق شده و مستند به نص شرعى معتبر است و مجال بحث در آن وجود ندارد ؛ ب ) اجماع ظنى ؛ يعنى اجماعى كه تحقق آن معلوم نيست . 3 . برخى از اهل سنت ، اجماع صريح - اجماعى كه مجتهدان هر عصر ، رأى خود را به صراحت درباره واقعه‌اى اظهار نمايند - را قطعى الدلالة مىدانند و بعضى از آنها منكر آن را كافر مىشمارند ؛ اما اجماع سكوتى را غير قطعى و مظنون مىدانند ، زيرا رأى جماعتى از مسلمانان است ، نه همه آنها . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 213 . بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص 119 . خلاف ، عبد الوهاب ، علم اصول الفقه و خلاصة التشريع الاسلامى ، ص 52 . زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 50 و 54 . خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص ( 332 - 326 ) . اجماع قولى اتفاق اقوال فقها در مسأله‌اى دينى اجماع قولى ، مقابل اجماع عملى و به معناى اتفاق‌نظر فقها و مجتهدان بر فتواى به حكمى فقهى ( فرعى ) يا اصولى است . راه احراز اين اجماع تتبع در كتاب‌ها و رساله‌هاى آنها است . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 191 . مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 228 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 511 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 114 . اجماع كشفى اتفاق‌نظر كاشف از وجود دليل معتبر نزد اجماع‌كنندگان اجماع كشفى ، اجماعى است كه از طريق تحصيل اتفاق علما در يك مسئله ، كشف مىشود كه دليل معتبرى نزد آنها بوده و به ما نرسيده است . در كتاب « فوائد الاصول » آمده است : « و قيل ان الوجه في حجيته انما هو لأجل كشفه عن وجود دليل معتبر عند المجمعين » . « 1 »

--> ( 1 ) . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 150 .