علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 417 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 62 . نسخ به بدل اثقل ر . ك : نسخ به اثقل نسخ به بدل اخف ر . ك : نسخ به اخف نسخ به بدل متضاد ر . ك : نسخ به متضاد نسخ به بدل مخالف ر . ك : نسخ به مخالف نسخ به بدل مساوى ر . ك : نسخ به مساوى نسخ به غير بدل نسخ حكمى شرعى بدون جايگزينى حكم ديگر نسخ به غير بدل ، مقابل نسخ به بدل بوده و به معناى نسخ حكم شرعى به وسيله شارع مقدس ، بدون جايگزين نمودن حكم ديگر مىباشد ، مانند نسخ آيه‌اى كه براى نجوا نمودن با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله صدقه را واجب نموده بود ، با آيه‌اى كه اين حكم را برداشت و حكم ديگرى جايگزين آن ننمود . نكته : در جواز و يا عدم جواز نسخ به غير بدل اختلاف است ، ولى بيشتر علما به جواز آن معتقدند . اما منكران نسخ به غير بدل ، به اين آيه تمسك نموده‌اند : « ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها ؛ هر آيه‌اى كه نسخ كنيم بهتر از آن يا مانند آن را مىآوريم » . « 1 » زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 62 . خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 301 . فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 3 ، ص ( 320 - 319 ) . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 69 . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 417 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 236 . نسخ به متضاد نسخ حكمى شرعى با جايگزينى حكم متضاد با آن از نظر حكم نسخ به متضاد ، از اقسام نسخ به بدل بوده و عبارت است از نسخ حكم شرعى به وسيله شارع ، همراه با جايگزين نمودن حكم ديگرى كه متضاد با آن مىباشد . نكته : بنا بر مبناى متضاد بودن احكام تكليفيه شرعيه ، وقتى دو حكم متضاد باشند با آمدن يكى ، ديگرى زائل مىگردد ، مانند : وجوب كه ضد ندب است ، و حظر ، كه ضد اباحه و ندب است ؛ براى مثال ، شرب خمر ابتدا مباح بود و سپس حرمت ( حظر ) جايگزين آن شد . نيز ر . ك : نسخ به مخالف . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 418 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 62 . نسخ به مثل ر . ك : نسخ به مساوى نسخ به مخالف نسخ حكمى شرعى با جايگزينى حكم مخالف با آن از نظر متعلق نسخ به مخالف ، از اقسام نسخ به بدل بوده و عبارت است از نسخ حكم شرعى ، همراه با جايگزين نمودن حكمى كه مخالف حكم منسوخ مىباشد ، مانند : نسخ وجوب روزه روز عاشورا به واسطه وجوب روزه ماه مبارك رمضان . نكته اول : تفاوت نسخ به مخالف با نسخ به متضاد در آن است كه در نسخ به مخالف ، سنخ حكم ناسخ و منسوخ يكى است و اختلاف در متعلق آنها است ، مانند : وجوب روزه روز عاشورا و وجوب روزه ماه مبارك رمضان كه از نظر سنخ ، حكم هر دو وجوب است ، گرچه متعلق آنها متفاوت است ، اما در حكم به متضاد ، سنخ حكم در ناسخ با سنخ حكم در منسوخ متفاوت است ، مانند آنكه ناسخ ، وجوب چيزى را بيان كند ، اما منسوخ ، حرمت آن را . نكته دوم : تمام نسخ‌هايى كه انجام مىشود يا نسخ به مخالف است و يا به متضاد و يا به هر دو . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص ( 418 - 417 ) . نسخ به مساوى نسخ حكمى شرعى با جايگزينى حكمى همسان از جهت سختى و آسانى نسخ به مساوى ، از اقسام نسخ به بدل و مقابل نسخ به اثقل و نسخ به اخف بوده و عبارت است نسخ حكم شرعى به وسيله شارع ، همراه با جايگزين نمودن حكمى كه از نظر راحتى و يا سختى ، با حكم منسوخ مساوى مىباشد ، مانند : تغيير قبله ، كه براى يك مسلمان فرقى ندارد به طرف بيت المقدس نماز بخواند يا كعبه .

--> ( 1 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 106 .