چون : ظرفيت ، ابتدائيت ، انتهائيت ، نسبت مكانى و استعلايى . ويژگى اين نسبت‌ها اين است كه به‌طور مستقيم از خارج به ذهن مىآيد و نيز از نوع نسبت ناقص و تحليلى شمرده مىشود ؛ يعنى در واقع نسبت نيست و در تحليل ذهن ، نسبت مىشود ؛ براى مثال ، نسبت ظرفيت ، امرى است كه در بيرون از ذهن مىباشد و در ذهن يك مفهوم اسمى و مستقل دارد ، بنابراين نمىتواند از مصاديق نسبت باشد ، اما ذهن با تحليل اين مفهوم واحد مركب ، آن را به ظرف و مظروف و رابطه بين آن دو تحليل مىنمايد و يك نسبت تحليلى را پديد مىآورد . نكته اول : نسبت‌هاى اولى همانند معقولات اولى در منطق مىباشد ، زيرا آنها نيز به‌طور مستقيم از خارج در ذهن نقش مىبندد ؛ به اين صورت كه ذهن با تحليل صورت‌هاى جزئى موجود در ذهن ، يك صورت كلى را به دست مىدهد ، مثل اينكه ذهن از تحليل صورت عمرو ، بكر ، زيد و غيره ، مفهوم كلى » انسان » را به دست مىآورد . نكته دوم : فرق ميان نسب اوليه و ثانويه اين است كه در نسب اوليه ، جايگاه اصلى نسبت در خارج است و ذهن آن را از خارج انتزاع مىكند ، مثل : نسبت ظرفيه ؛ اما در نسب ثانويه ، جايگاه اصلى نسبت در ذهن است و نسبت در خارج وجود ندارد ، ولى ذهن از همان نسبت ذهنى ، نسبت ديگرى را انتزاع مىكند كه به آن نسبت ثانويه مىگويند ، مثل : نسبت استثنائيت كه در خارج موجود نيست و ذهن آن را از نسبت ذهنى ميان مستثنا و مستثنى منه انتزاع مىكند . « 1 » نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 17 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 256 . نسبت ايجادى نسبت ايجاد شده بين مبدأ حدث و فاعل توسط هيئت جملات انشايى نسبت ايجادى ، مقابل نسبت تحققى بوده و مفاد هيئت جملات تام انشايى است و بر ايجاد نسبت بين مبدأ ( حدث ) و ذات دلالت مىكند ؛ به بيان ديگر ، هيئت جمله‌هاى انشايى نشان‌دهنده ايجاد نسبت بين مبدأ و فاعل است ؛ به خلاف نسبت تحققى كه از صدور حدث از فاعل حكايت مىكند . نيز ر . ك : نسبت انشايى . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 222 . نسبت ايقاعى مفاد هيئت مركّب تام حاكى از ايقاع نسبت نسبت ايقاعى ، مقابل نسبت وقوعى بوده و به نسبتى گفته مىشود كه به محض انشا ، در خارج محقق گردد . توضيح : مدلول هيئت در مركبات تام و ناقص ، نسب تام و روابط هيئتى است كه در ميان مفاهيم وجود دارد و اين هيئت‌ها حاكى از آنها مىباشد . تفاوت نسبت موجود در مركبات تام با نسبت موجود در مركبات ناقص اين است كه در جمله‌ها و مركبات تام ، هيئت از ايقاع نسبت حكايت مىنمايد ؛ بر خلاف مركبات ناقص كه هيئت در آنها از وقوع نسبت حكايت مىكند ؛ به بيان ديگر در نسبت و روابط ، دو حيثيت تصور مىشود : 1 . حيثيت ايقاع نسبت ؛ يعنى خروج آن از عدم به وجود ( معناى مصدرى ) ؛ 2 . حيثيت وقوع نسبت ؛ يعنى ثبوت و استمرار وجود آن ( معناى اسم مصدرى ) بدون نظر به ايقاع نسبت . حيثيت اول ( نسبت ايقاعى ) محكى مركبات تام ( اسمى يا فعلى ) و حيثيت دوم ( نسبت وقوعى ) محكى مركبات ناقص است . از آنجا كه نسبت ايقاعى در رتبه قبل از نسبت وقوعى و مقدمه آن است زيرا وجود ، فرع ايجاد و وقوع ، مؤخر از ايقاع است در نتيجه ، قضاياى ناقص تقييدى در رتبه متأخر از قضاياى تام قرار داشته و نتيجه آن است . براساس اين ، در بين علما مشهور است كه : « انّ الاوصاف قبل العلم بها اخبار و الاخبار بعد العلم بها اوصاف » . نكته : نسبت ايقاعى در برخى كتاب‌هاى اصولى مترادف با نسبت موجود در جمله‌هاى انشايى به كار رفته است ، درحالىكه نسبت ايقاعى در اينجا جمله‌هاى تام خبرى را نيز شامل مىشود . « 1 * » عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 1 ، ص ( 55 - 54 ) و 374 . نسبت بعثى ر . ك : نسبت ارسالى نسبت تام نسبت داراى معناى تامّ مستفاد از هيئت جمله تام نسبت تام ، مقابل نسبت ناقص بوده و مفيد معناى تام است ؛ يعنى گوينده پس از بيان آن ، حق سكوت دارد . نسبت تام به نظر مشهور علماى اصول « موضوع له » هيئت جمله تام مىشود ؛ به خلاف نسبت ناقص كه « موضوع له » حروف و هيئت جمله ناقص مىگردد .

--> ( 1 ) . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 926 . ( 1 * ) . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 130 .