مركز اطلاعات و مدارك اسلامى

798

فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى )

وارد مىنمايد . كه برخى از آن‌ها عبارت‌اند از : 1 . عدم پذيرش وجود حكم در فرع ؛ 2 . عدم پذيرش وجود وصف در فرع . براى مثال ، مستدل مىگويد : زكات مانند نماز ، عبادت محض است ، ازاين‌رو بر صبىّ واجب نيست ؛ ولى معترض ، وصف عبادت محض بودن را در زكات منع كرده و از اين طريق ، به مستدل اعتراض وارد مىنمايد . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 696 . عبد البر ، محمد زكى ، تقنين اصول الفقه ، ص ( 83 - 82 ) . آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 2 ، ص 347 . مميّزات اصل شرعى ر . ك : مميّزات اصل عقلى . مميّزات اصل عقلى ويژگىهاى اصل عملى عقلى در مقايسه با اصل عملى شرعى مميّزات اصل عقلى ، به معناى خصوصيات اصل عملى عقلى است كه آن را از اصل عملى شرعى جدا مىسازد . « شهيد صدر ( ره ) » براى اصل عملى عقلى و اصل عملى شرعى چند فرق بيان كرده است : 1 . اصل عملى شرعى ، حكم شرعى است ، درحالىكه اصل عملى عقلى ، حكم عقل است ؛ 2 . وجود اصل شرعى در تمام موارد شك ، ضرورت ندارد ، زيرا چه‌بسا موردى كه شارع براى آن اصلى تشريع نكرده و آن را به عقل واگذار كرده است ، درحالىكه اصل عقلى در تمامى موارد جارى است . 3 . اصول عقلى را مىتوان در دو اصل منحصر نمود : اصل برائت عقلى ، و اصل احتياط عقلى چون اصل تخيير را اصل عقلى جداگانه‌اى محسوب نمىكنند ، درحالىكه اصل شرعى ، به برائت و اشتغال منحصر نيست بلكه براى مثال ، در قالب استصحاب نيز جارى است . 4 . ميان اصول عقلى نه در عالم ثبوت و نه در عالم اثبات تعارض وجود ندارد ، درحالىكه ميان اصول عملى شرعى ، هرچند در عالم ثبوت تعارضى نيست ، اما در عالم اثبات و به حسب لسان ادله آنها تعارض ممكن است . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص ( 29 - 24 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص ( 305 - 303 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 16 . مميّزات حجت از لا حجت عوامل اثبات حجيت يكى از دو دليل متعارض و نفى حجيت دليل ديگر مميّزات حجت از لا حجت ، امورى است كه سبب حجيت يكى از ادله متنافى و عدم حجيت ديگرى مىگردد ؛ به بيان ديگر ، هرگاه دو دليل با يكديگر تنافى داشته باشند ، دليلى كه داراى يكى از اين مميزات باشد به عنوان دليل حجت تعيين مىشود و دليل ديگر كه فاقد اين‌گونه مميزات است از حجيت ساقط مىگرديده و كنار گذاشته مىشود . براى مثال ، اگر يكى از دو خبر متنافى موافق قرآن و ديگرى مخالف نص يا صريح قرآن باشد ، آن خبرى كه مخالف نص قرآن است از حجيت ساقط شده و حجيت دليل ديگر تعين پيدا مىكند ، زيرا در اخبار و روايات معصومين عليهم السّلام آمده است كه خبر مخالف با نص قرآن ، زخرف و باطل بوده و از ما نيست . بنابراين ، موافقت و يا مخالفت با كتاب از مميزات حجت از لا حجت شمرده مىشود . نكته اول : اصطلاح « مميزات حجت از لا حجت » ، مقابل اصطلاح « مرجحات باب تعارض » است ، زيرا مرجحات باب تعارض در جايى است كه دو دليل داراى حجيت ، باهم تعارض نمايند ، آن‌گاه از طريق اين مرجحات ، يكى بر ديگرى ترجيح داده شود ، اما اين امر دليل مرجوح را از حجيت نمىاندازد . نكته دوم : برخى از دانشمندان اصولى مانند مرحوم « آخوند خراسانى » معتقدند اخبار ترجيح به موافقت كتاب و مخالفت عامه ، در مقام بيان امورى است كه سبب تمييز حجت از لا حجت مىباشد نه اينكه درصدد بيان مرجحات باب تعارض باشد ، اما برخى ديگر از اصوليون ، اين مطلب را نپذيرفته و در پاسخ گفته‌اند : اخبار ترجيح با اخبار ناهى از خبر مخالف كتاب و سنت تفاوت دارند و عباراتى مثل : « زخرف » ، « باطل » و « لم نقله » در اخبار ناهى از خبر مخالف كتاب و سنت است نه در اخبار ترجيح ؛ بنابراين ، مميزات حجت از لا حجت حتى در مواردى كه تنافى نيست و تنها يك خبر موجود است ، نيز كاربرد دارد ؛ بر خلاف مرجحات باب تعارض . گذشته از اين ، مراد از مخالفت ، در اخبار ناهى از خبر مخالف كتاب و سنت ، مخالفت با نص و صريح قرآن است ، ولى منظور از مخالفت در اخبار ترجيح ، مخالفت با ظاهر قرآن است ، كه مخالفت به معناى اول ، سبب از بين رفتن حجيت است ، اما مخالفت با ظاهر قرآن لزوما به معناى عدم حجيت نيست . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 506 - 505 ) . نراقى ، محمد بن احمد ، عوائد الايام ، ج 6 ، ص ( 200 - 196 ) .