ضرر اخروى عذاب‌هاى سراى آخرت ضرر اخروى ، مقابل ضرر دنيوى بوده و مراد از آن ، عقوبت‌ها و عذاب‌هايى است كه در سراى آخرت به سبب گناهان و نافرمانىهاى شخص معصيت كار به وى مىرسد و موجب رنج ، مشقت و زحمت او مىگردد . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 217 . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 176 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 79 . خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 458 و 461 . ضرر دنيوى هرگونه زحمت و سختى وارد بر انسان در دنيا ضرر دنيوى ، مقابل ضرر اخروى ، و به معناى هرگونه رنج ، زحمت ، سختى ، ناراحتى ، مشقت ، فشار و تنگنايى است كه در دنيا بر انسان وارد مىگردد و با طبيعت وى سازگارى ندارد . نكته : در اينكه « عدم نفع » از مصاديق ضرر است يا خير اختلاف وجود دارد . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 217 . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 176 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 79 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 179 . ضروريات ر . ك : مصالح ضرورى ضماير اسم‌هاى جانشين اسم ظاهر ضماير ، جمع ضمير و ضمير اسمى است كه جانشين اسم ظاهرى شده كه قبلا در كلام آورده شده است ؛ بنابراين ، آوردن ضمير ، گوينده و نويسنده را از آوردن دوباره اسم بىنياز مىنمايد ، مانند « هو » ، « انت » ، « انا » . در كتاب « كشاف اصطلاحات الفنون » آمده است : « الضمير و يسمى بالمضمر ايضا اسم كنّى به عن متكلم او مخاطب او غائب تقدم ذكره بوجه ما . . . » . « 1 » نكته : اصولىها ، درباره وضع ضماير اختلاف دارند ؛ بعضى مانند مرحوم « آخوند » وضع ، موضوع له و مستعمل فيه را در ضماير مانند حروف عام و جزئيت را ناشى از نحوه استعمال مىدانند ؛ برخى ديگر مانند مرحوم « مظفر » وضع را عام و موضوع له را خاص مىدانند و بعضى ديگر مانند مرحوم « نايينى » وضع و موضوع له را عام و مستعمل فيه را خاص مىدانند . نيز ر . ك : وضع ضماير . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 48 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 2 ، 1 ، ص 54 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 90 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 3 ، ص 191 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 68 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 56 . آذرى قمى ، احمد ، تحقيق الاصول المفيدة فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 141 . ضماير غايب اسم‌هاى جانشين اسامى ظاهر دلالت‌كننده بر اشخاص غير مورد خطاب ضماير غايب ، به اسم‌هايى گفته مىشود كه جاى اسم‌هاى ظاهرى قرار مىگيرد كه قبلا در كلام آورده شده . و بر شخص يا شيئى دلالت مىكند كه در مجلس خطاب حضور ندارد ، مثل : « هو » و « هى » . نيز ر . ك : وضع ضماير غايب . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 57 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 90 . خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 96 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 69 . ضماير متكلم اسم‌هاى جانشين اسامى ظاهر دلالت‌كننده بر شخص متكلّم ضمير متكلم ، جاى اسم ظاهرى مىنشيند كه قبلا در كلام آورده شده و بر شخص متكلم دلالت مىنمايد ، مثل : « انا » و « نحن » . نيز ر . ك : وضع ضماير متكلم . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 91 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 56 . خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 98 . ضماير مخاطب اسم‌هاى جانشين اسامى ظاهر دلالت‌كننده بر اشخاص مورد خطاب ضمير مخاطب ، اسمى است كه جاى اسم ظاهرى قرار گرفته كه قبلا در كلام آورده شده و بر شخص يا اشخاصى دلالت مىكند كه مورد خطاب متكلم مىباشد ، مانند : « انت » ، « انتما » ، « انتم » . نيز ر . ك : وضع ضماير مخاطب . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 91 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 56 . خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 98 .

--> ( 1 ) . تهانوى ، محمد اعلى بن على ، كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم ، ج 2 ، ص 884 .