است ، برخى از فقها تنها اين نوع شهرت را حجت دانسته‌اند . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص ( 215 - 212 ) . خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 261 . شهرت فتوايى در مسائل تفريعى ر . ك : شهرت فتوايى در فقه مستنبط شهرت فتوايى در مسائل متلقات ر . ك : شهرت فتوايى در فقه منصوص شهرت فتوايى قدما شهرت فتوايى ميان اصحاب ائمه عليهم السّلام و فقهاى متقدم شهرت فتوايى قدما ، نوعى از شهرت فتوايى است كه در ميان اصحاب ائمه عليهم السّلام و فقيهان متقدم شيعه محقق شده است . « قدما » به آن دسته از فقيهان اماميه گفته مىشود كه يا هم عصر ائمه عليهم السّلام بوده‌اند يا در زمان غيبت صغرى و يا در فاصله كمى بعد از آن زندگى مىكرده‌اند و بزرگانى همچون : « ابن جنيد اسكافى ، ابن ابى عقيل ، على بن بابويه قمى ، شيخ صدوق ، شيخ مفيد ، سيد مرتضى ، شيخ طوسى ، ابو الصلاح حلبى ، سلار ، قاضى ابن براج و ابن زهره » را شامل مىشود . علت تقسيم شهرت فتوايى به شهرت فتوايى قدما و متأخرين ، خصوصيتى است كه در روش فتوايى قدما وجود دارد و باعث شده بسيارى از فقهاى شيعه اين شهرت را حجت بدانند ، و آن ، تعبد خاص قدما به فتوا دادن طبق مضمون روايات ائمه عليهم السّلام است ؛ به اين ترتيب كه عين الفاظ احاديث معصومان عليهم السّلام را به عنوان فتوا نقل نموده و سند آنها را حذف مىكردند و اين روش ، باعث حصول اطمينان به وجود نص معتبر ، براى فقهايى است كه شهرت فتوايى قدما را حجت دانسته‌اند . نكته : بعضى از بزرگان مراحلى را كه فقه شيعه از عصر ائمه عليهم السّلام تاكنون طى نموده به پنج مرحله تقسيم كرده‌اند : « 1 » 1 . در اوايل عصر ائمه عليهم السّلام تدوين و تأليفى در كار نبوده و روايات ايشان به‌طور مستقيم و يا تنها از راه نقل زبانى به شيعيان مىرسيد ؛ 2 . در مرحله بعد ، شيعيان نسبت به جمع‌آورى و نگه‌دارى روايات در كتاب‌ها و رساله‌هاى متعدد اهتمام ورزيدند و حدود چهارصد كتاب و رساله در اين باره تدوين نمودند كه به « اصول اربعمائة » شهرت دارد ؛ 3 . در مرحله سوم ، كار تنظيم ، مرتب كردن و تبويب اين كتاب‌ها انجام گرفت و اسناد روايات نيز در آنها آورده شد و اين كتاب‌ها ضمن آنكه نيازهاى روزمرّه را بر طرف مىنمود مصادر و منابع فتوا نيز شمرده مىشد ؛ 4 . در مرحله چهارم ، فقها به‌طور گسترده اقدام به صدور فتوا نمودند ، و فتواهاى آنها طبق مضمون احاديث با آوردن الفاظ روايات و حذف سندها صورت مىگرفت و در محدوده كمى به اجتهاد مىپرداختند ؛ يعنى در حد تخصيص عمومات ، تقييد مطلقات ، جمع بين اخبار متعارض و ترجيح ميان آنها ، اجتهادهايى صورت مىگرفت ، ولى اعتنايى به ادله عقلى ، اصول عملى ، سيره عقلا و . . . نمىشد ؛ 5 . در مرحله پنجم ، دامنه اجتهاد گسترش يافت و تفريع فروع و تطبيق اصول و قواعد كلى بر فروع و موضوعات جديد و استفاده از اصول و قواعد كلى و اصول عملى را شامل گرديد . بنابراين ، شهرت فتوايى قدما ، شهرتى است كه تا قبل از مرحله پنجم حادث گرديده باشد كه حكايت‌كننده از وجود دليل معتبر نزد قدما است و سبب حصول وثوق و اطمينان به قول و فتواى آنها مىگردد ؛ هرچند برخى از فقهاى متأخر شهرت فتوايى را مطلقا ( شهرت فتوايى قدما و متأخرين ) حجت نمىدانند . « 1 » نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص ( 161 - 159 ) . خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 261 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 226 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 278 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ص 273 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 212 . خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 221 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 2 ، ص 155 . شهرت فتوايى متأخرين شهرت فتوايى ميان فقهاى متأخر از عصر امامان عليهم السّلام شهرت فتوايى متأخرين ، نوعى شهرت فتوايى است كه در ميان جمع زيادى از فقهاى متأخر ، محقق شده است . فقهاى متأخر ، فقيهانى هستند كه اجتهاد را به‌طور گسترده به كار مىگرفتند و با رجوع به ادله عقلى ، نقلى ، اصول و قواعد كلى و اصول عملى به اجتهاد مىپرداختند و اصول و قواعد كلى را بر فروع و موضوعات جديد تطبيق مىكردند ؛ به خلاف قدما كه در فتواى خود به روايات تعبد داشته و دامنه اجتهاد آنها محدود بوده است . درباره آغاز زمان فقهاى متأخر ، اختلاف وجود دارد ، ولى به‌طور قطع از زمان مرحوم « علامه حلى » به بعد را عصر فقهاى متأخر مىگويند ، هرچند ، برخى آغاز آن را بعد از زمان مرحوم « ابن ادريس » مىدانند . در مورد حجيت شهرت فتوايى نظريات متفاوتى وجود دارد ؛ برخى ، شهرت فتوايى را مطلقا حجت دانسته و برخى آن

--> ( 1 ) . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 423 .