رفع واقعى برداشتن حكم واقعى از عهده شخص جاهل به آن رفع واقعى ، مقابل رفع ظاهرى ، و به معناى برداشتن حكم واقعى از عهده جاهل به آن است ؛ براى مثال ، در عبارت « ما لا يعلمون » در حديث رفع ، اگر جهل به حكم واقعى ، علت براى برداشتن آن حكم در واقع از ذمه مكلف باشد ، در جايى كه مكلف در وجوب نمازى بر خود شك كند ، تا زمانى كه اين حالت شك و جهل وجود دارد ، حكم وجوب واقعى نماز از او برداشته مىشود و در حق او ثابت نمىگردد و به اين ترتيب ، احكام واقعى مختص به عالمان به آنها مىشود كه لازمه آن تصويب باطل است ؛ بنابراين ، رفع در « حديث رفع » را رفع ظاهرى دانسته‌اند تا اين اشكال وارد نباشد . عراقى ، ضياء الدين ، منهاج الاصول ، ج 4 ، ص 38 . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 111 و 115 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 332 . روات ر . ك : راوى [ روايات ] روايات احتياط ر . ك : اخبار احتياط روايات استصحاب ر . ك : اخبار استصحاب روايات تخيير ر . ك : اخبار تخيير روايات ترجيح ر . ك : اخبار ترجيح روايات توقف ر . ك : اخبار توقف روايات عرض ر . ك : اخبار طرح روايات علاجى ر . ك : اخبار علاجيه روايت ر . ك : خبر روايت شاذ ر . ك : خبر شاذ روايت مشهور ر . ك : خبر مشهور روش عقلا ر . ك : سيره عقلا زمان جرى ر . ك : حال اسناد « ز » زمان نسخ زمان اتمام اعتبار يك حكم شرعى زمان نسخ ، هنگامى است كه بقا و استمرار حكم شرعى ، به وسيله دليل معتبر ديگر پايان مىيابد ؛ به بيان ديگر ، زمانى است كه عمل نسخ به وسيله شارع صورت مىپذيرد . علماى اصول در اينكه آيا قبل از فرارسيدن زمان عمل به حكم ، مىتوان آن را نسخ كرد يا نه ، اختلاف دارند . نكته : بيشتر علماى اهل سنت معتقدند بعد از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نسخ واقع نمىشود . « 1 » علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 430 . زمان نطق ر . ك : حال نطق زمان واجب زمان فراهم شدن امكان امتثال تكليف زمان واجب ، مقابل زمان وجوب ، و به معناى فرارسيدن زمان امتثال متعلق تكليف در خارج و عدم وجود مانعى در سر راه آن است . اصل در تكاليف وجوبى ، مطابقت زمان وجوب و واجب است ، هرچند تقدم كامل زمان وجوب بر زمان واجب نيز محال است . اما در امكان تقدم شروع زمان وجوب بر زمان واجب ، هرچند كه در استمرار تلاقى نمايند ، بحث و اختلاف وجود دارد ؛ عده‌اى از اصولىها همانند مرحوم « صاحب فصول » گفته‌اند در واجب معلق ، زمان وجوب بر زمان واجب مقدم است ، تا به اين وسيله مشكل مقدمات مفوته را حل نمايند . نيز ر . ك : مقدمات مفوته ؛ زمان وجوب . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 26 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 329 . همان ، ج 2 ، ص 233 و ( 238 - 237 ) . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 2 ، ص 179 . زمان وجوب زمان فعليت يافتن حكم وجوب در حق مكلّف زمان وجوب ، مقابل زمان واجب بوده و عبارت است از زمانى

--> ( 1 ) . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 2 ، ص 997 .