خطاب شفاهى خطاب لفظى غير كتبى خطاب شفاهى ، مقابل خطاب غير شفاهى بوده و عبارت است از خطابى لفظى و شفاهى كه از طريق آن مراد متكلم با اعلام غير كتبى ، در مجلس خطاب و سخنرانى ، به اطلاع مخاطبان رسانده مىشود . خطاب‌هاى شفاهى ، خطاب‌هايى است كه يا در ابتداى آنها نشانه‌هاى خطاب آورده شده ، مانند : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا * » و « يا أَيُّهَا النَّاسُ * » ، و يا داراى هيئت‌هايى است كه بر خطاب دلالت دارد ، مانند : هيئت امر در وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما . « 1 » نكته : در خطاب‌هاى شفاهى ، اين بحث مطرح مىشود كه آيا اين خطاب‌ها مخصوص حاضران در مجلس است يا غايبان را هم دربر مىگيرد و اگر غايبان هم مخاطب باشند ، آيا خطاب شامل معدومان نيز مىشود يا خير . علماى اصول نسبت به اين كه احكام شريعت مقدس اسلام ، شامل همه مكلفان مىگردد و تا روز قيامت ثابت است ، اجماع داشته و آن را از ضروريات دين مىدانند ؛ ولى بحث در اين است كه وضع ادوات خطاب براى چيست ؛ آيا وضع آن به‌گونه‌اى است كه شامل غايبان و معدومان نيز مىشود يا به حاضران در مجلس خطاب اختصاص دارد . در اين مورد اقوالى وجود دارد ، ولى در نهايت ، همه قبول دارند كه به سبب ادله خارجى و ضرورت دين ، خطاب‌هاى شفاهى ، همه مكلفان ، در همه اعصار را شامل مىگردد . حايرى ، عبد الكريم ، درر الفوائد ، ص 224 . عراقى ، ضياء الدين ، مقالات الاصول ، ج 1 ، ص 457 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 548 . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 133 . رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 153 . شهيد ثانى ، زين الدين بن على ، تمهيد القواعد ، ص 185 . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 108 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 228 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 81 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 489 . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 106 . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص ( 230 - 229 ) و ( 241 - 240 ) . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 253 و 273 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 132 و 140 . خطاب طريقى خطاب صادر شده به قصد دست‌يابى به حكم واقعى خطاب طريقى ، مقابل خطاب ظاهرى بوده . و به خطابى گفته مىشود كه به منظور رساندن مكلف به حكم واقعى از سوى شارع صادر شده است و خاصيت كشف از واقع را ( هرچند به صورت تعبدى ) دارد . در كتاب « اجود التقريرات » آمده است : « و ذلك لما عرفت من ان العصيان حقيقة انما هو بالنسبة الى الخطاب الطريقى الواصل عند المصادفة دون الخطاب الواقعى المجهول » . « 1 * » خطاب ظاهرى خطاب دربرگيرنده تكليف ظاهرى ، هنگام جهل يا شك در حكم واقعى خطاب ظاهرى ، مقابل خطاب واقعى بوده و به خطابى گفته مىشود كه هنگام جهل يا شك مكلف در تكليف واقعى ، متوجه وى مىگردد و دربردارنده تكليف ظاهرى براى او است ، مثل : خطاب « لا تنقض اليقين » به كسى كه در تكليف واقعى خود شك نموده است . خطاب ظاهرى دربرگيرنده اصلى از اصول عملى و يا اماره‌اى از امارات مىباشد . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 27 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 200 . بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 134 . خطاب عام ر . ك : خطاب كلى خطاب عرفى خطاب صادر شده از مولاى عرفى به قصد بيان احكام عرفى خطاب عرفى ، مقابل خطاب شرعى بوده و به خطابى گفته مىشود كه از ناحيه مولاى عرفى به قصد بيان احكام عرفى متوجه مكلف گرديده است ، مانند اينكه مولا به عبد خود بگويد : « آب بياور » . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 138 و 141 . مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 196 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 276 . مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 27 . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 15 . خطاب عمومى ر . ك : خطاب كلى

--> ( 1 ) . مائدة ( 5 ) ، آيه 38 . ( 1 * ) . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 313 .