1 . مبناى قدما در بحث مفهوم اين است كه دلالت قضايا بر مفهوم ، بر دو اصل عقلايى بنا شده است : الف مولا و متكلم ، عاقل ، متوجه ، مختار و مريد است ؛ ب كلام خود را به منظور تفهيم معنا با غرض و هدف خاصى القا مىنمايد ؛ بنابراين ، هنگامى كه كلامى از اين متكلم عاقل و مختار صادر مىشود ، مثل : « إن جاءك زيد فاكرمه » كه ميان وجوب اكرام زيد و آمدن او رابطه برقرار مىكند ، عقلا حكم مىكنند كه متكلم با اراده و آگاهى ، كلام خويش را براى هدف و غرضى بيان كرده است ، چون وى مىتوانست از اول بدون قيد آوردن بگويد : « اكرم زيدا » يا مىتوانست قيدهاى ديگرى را نيز اضافه كند و بگويد : « إن جاءك زيد و سلم عليك و اكرمك ، اكرمه » ، همين‌كه بدون قيد نياورد يا قيد اضافى نياورد و يا قيدى غير از قيد مجىء نياورد ، دليل بر اين است كه آمدن زيد در نزد وى در وجوب اكرام او مدخليت دارد ؛ يعنى اگر نيامد ، وجوب اكرام ندارد . 2 . مبناى متأخرين اين است كه دلالت قضايا بر مفهوم ناشى از عليت منحصره قيد ( جزا ) براى مقيد ( شرط ) است ، به گونه‌اى كه از وجود جزا ، وجود شرط ، و از عدم جزا ، عدم شرط ، لازم مىآيد . خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 362 . صدر ، محمد باقر ، جواهر الاصول ، ص 136 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 226 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 326 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 414 . بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 295 . رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 136 . عاملى ، ياسين عيسى ، الاصطلاحات الفقهية فى الرسائل العملية ، ج 5 ، ص 59 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 7 ، ص 356 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص ( 113 - 112 ) . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ص ( 148 - 147 ) . حجيت مفهوم شرط وجود يا عدم وجود مفهوم براى جمله شرطى حجيت مفهوم شرط ، به معناى اعتبار مفهوم جمله شرطى نزد گوينده و شنونده و صحت استناد و احتجاج به آن از سوى آن دو است . ترديدى وجود ندارد كه اگر كلام داراى مفهوم باشد ، در آن مفهوم ظهور پيدا مىكند ، همچنين ، در حجيت ظواهر نيز شكى نيست ، اما در اينكه آيا جمله شرطى مفهوم دارد يا نه ، ميان اصولىها اختلاف است ، هرچند مشهور آن را داراى مفهوم مىدانند . نيز ر . ك : مفهوم شرط . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 112 . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 90 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 7 ، ص 356 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 2 ، 1 ، ص ( 148 - 147 ) . حجيت مفهوم مخالف وجود يا عدم وجود مفهوم مخالف براى هريك از انواع قضايا حجيت مفهوم مخالف ، مقابل حجيت مفهوم موافق و به معناى اعتبار مفهوم مخالف نزد شنونده و گوينده و صحت استناد و احتجاج به آن از سوى آن دو است . براى مثال ، اگر متكلم و يا مولا بگويد : « ان أحسن صديقك فأحسن اليه ؛ اگر دوستت به تو نيكى كرد به وى نيكى كن » ، مفهوم مخالف اين قضيه اين است كه اگر از سوى دوستت احسان نشدى ، به وى احسان نكن ؛ بنابراين ، اگر شنونده و يا عبد به مفهوم مخالف اين جمله و قضيه عمل كرد ، متكلم يا مولا حق اعتراض به وى را ندارد . نيز ر . ك : حجيت مفهوم . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 74 . حسن ، خليفه بابكر ، مناهج الاصوليين ، ص ( 253 - 250 ) . حجيت مفهوم موافق صحت استناد به مفهوم موافق يك قضيه در كشف حكم شرعى حجيت مفهوم موافق ، به معناى اعتبار آن در نزد عقلا است . اصوليون در حجيت مفهوم موافق ، اختلافى ندارند هرچند در حجيت مفهوم مساوى ( و ادنى ) اختلاف دارند ولى در اينكه ماهيت مفهوم موافق چيست و به چه دليل حجت است ، اختلاف‌نظر دارند . بيشتر صاحب‌نظران معتقدند حجيت مفهوم موافق از باب دلالت لفظى است ، ولى برخى ديگر آن را از باب قياس اولويت ، حجت مىدانند . گروه اول براى اثبات مدعاى خود به دلايل زير استناد كرده‌اند : 1 . تمامى فرقه‌هاى اسلامى ( غير از ظاهريه ) مفهوم موافق را حجت مىدانند و اين در حالى است كه برخى از آنان منكر قياس هستند ؛ 2 . قياس نياز به نظر و اجتهاد دارد ، ولى مفهوم موافق ، تنها به درك حكم از راه شناخت اسلوب‌هاى لغوى نياز دارد . كسانى كه معتقدند حجيت مفهوم موافق از باب دلالت لفظى است ، در لغوى يا سياقى بودن آن اختلاف‌نظر دارند . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 72 . حسن ، خليفه بابكر ، مناهج الاصوليين ، ص 144 و 151 . صدر ، محمد باقر ، جواهر الاصول ، ج 1 ، ص 114 .