پيدا مىكند ، مانند بسيارى از احكام جارى در معاملات ، زيرا احكام عقلايى ، هرچند از طرف كسانى كه داراى قوه عقل و شعور هستند تنظيم و وضع مىشود ، ولى الزاما مورد تأييد عقل مستقل نيست ، زيرا اولا : عقلا آگاه به تمامى علوم نيستند ، و ثانيا : گرفتار اميال نفسانى ، ملى ، قومى و گروهىاند ؛ ازاين‌رو است كه اكثر عقلاى عالم قوانينى براى رباخوارى ، داير كردن مراكز قمار و فحشا و غيره تصويب نموده‌اند . فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 224 . احكام عقل عملى ادراكات عقلى مربوط به حوزه عمل - بايدها و نبايدها - احكام عقل عملى از اقسام احكام عقلى و مقابل احكام عقل نظرى است و مراد از آن ، ادراك امور كلى مربوط به عمل است ؛ يعنى عقل شايسته بودن يا ناشايسته بودن آن را درك مىكند ؛ براى مثال ، « العدل حسن » يعنى « شايسته است انجام شود » و « الظلم قبيح » يعنى « شايسته است ترك شود » . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 120 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 288 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 4 ، ص ( 229 - 228 ) . احكام عقل نظرى ادراكات كلّى مربوط به شناخت حقايق - هست‌ها و نيست‌ها - احكام عقل نظرى از اقسام احكام عقلى و مقابل احكام عقل عملى است و به معناى ادراك امور كلى از نوع شناختن و دانستن است ( مما ينبغى ان يعلم ) و ربطى به مقام عمل و به كار بستن ندارد ؛ به عبارت ديگر ، به ادراك واقع و هستى ، همان گونه كه هست ، حكم عقل نظرى مىگويند ، مانند : نوع قواعد منطقى ، رياضى ، فلسفى و كلامى كه از مقوله دانستن و باور كردن است ، مثل : « يك ، نصف دو است » يا « دور و تسلسل باطل است » « 1 » . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 120 . احكام عقلى ادراكات عقلى مبتنى بر مقدمات عقلى يا عقلى و نقلى مراد از حكم عقل بنا بر نظر مشهور صدور امر و نهى از سوى عقل نيست ، بلكه مراد از آن ، ادراك عقل است ؛ يعنى عقل درك مىكند كه اين كار مصلحت ملزمه و آن كار مفسده ملزمه دارد ؛ بنابراين ، عقل انسان ، امر و نهى يا بعث و زجر ندارد و « افعل » يا « لا تفعل » نمىگويد . ادراك عقلى دوگونه است : مستقلات عقلى و غير مستقلات عقلى . مستقلات عقلى بخشى از مدركات عقل است كه عقل به طور مستقل و بدون هدايت شارع ، آنها را درك مىكند ، مثل : ادراك حسن عدل و قبح ظلم . و غير مستقلات عقلى بخشى از مدركات عقل است كه عقل به‌طور مستقل قادر به درك آنها نيست ، بلكه در بعضى از مقدمات نياز به ارشاد و هدايت شارع دارد ، مانند : وجوب مقدمه واجب و قبح عقاب بلا بيان . مطهرى ، مرتضى ، آشنايى با علوم اسلامى ، ج 3 ، ص 50 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 215 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 361 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 163 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 409 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 247 - 246 ) . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 83 . احكام علم اجمالى احكام اصولى مربوط به علم اجمالى به حكم شرعى احكام علم اجمالى ، به معناى احكام ، آثار و فوايدى است كه بر علم اجمالى مترتب مىگردد ، مانند : بحث از منجزيت آن اثبات تكليف به سبب آن ، وجوب يا حرمت موافقت قطعى يا احتمالى با آن ، سقوط تكليف از راه امتثال اجمالى ، اقسام علم اجمالى علم اجمالى اكبر ، كبير و صغير ، امكان انحلال علم اجمالى ، بحث از شرايط تنجز علم اجمالى و ساير مباحثى كه بعد از ثبوت اصل علم اجمالى ، مطرح مىگردد . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 347 . همان ، ج 2 ، ص 39 و 347 . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 525 . حكيم ، محسن ، حقايق الاصول ، ج 2 ، ص 50 . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 30 . همان ، ج 2 ، ص 422 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 49 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 313 . روحانى ، محمد ، منتقى الاصول ، ج 5 ، ص 82 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 4 ، ص 237 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 65 . احكام عملى احكام مربوط به افعال مكلّفان احكام عملى ، مقابل احكام اعتقادى و به معناى قوانين و مقررات مشروح و كلىاى است كه در اسلام در مورد وظيفه عملى مكلفان صادر شده است ؛ به اين بيان كه اسلام درباره هرچه از مكلف سر مىزند ، اعم از گفتار ، كردار ، تصرف و دخالت در امور مختلف

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 288 .