تحقيق دقيق دربارهء اين دو تقابل را در فلسفهء اولى مطرح كرده است و در آنجا حقّ معنى را چنان كه شايسته است داده است . حال چون تعريف تضادّ و عدم و ملكه را در اين مورد با تحقيق آنها در فلسفهء اولى بسنجيم ، مىبينيم كه تضادّ در اين موضع عامتر از تضادّ حقيقى است كه در فلسفهء اولى مطرح مىشود . و ملكه و عدم برعكس در اينجا معنى محدودترى دارد . زيرا كه تضادّ در اين موضع عبارت از تقابل ميان دو امر است كه وجودشان بالفعل در يك موضوع محال باشد . و موضوع بالقوه مىتواند به هريكى موصوف شود ، و انتقالش از يكى به ديگرى محال نيست . خواه هردو طرف امر وجودى باشند مانند سواد و بياض ، و خواه يكى وجودى باشد و ديگرى عدمى مانند حركت و سكون . و ممكن است ميان هردو وسطى باشد ، مانند همان سواد و بياض كه خاكسترىرنگ متوسط بين آن دو است . و ممكن است كه ميان آنها متوسطى نباشد ( بطورى كه همواره يا اين باشد يا آن . مانند حركت و سكون . و تواند بود كه موضوع طبيعت جنسى باشد ، مانند عدد نسبت به زوج و فرد ، يا طبيعت نوعى مانند زن بودن و مرد بودن براى انسان ، يا موضوع اعمّ مطلق باشد مانند شىء در مورد خير و شرّ . و ممكن است كه طريان يعنى عروض هردو بر موضوع على سبيل البدل يعنى بنحو تعاقب و توالى روا باشد ، مانند سواد و بياض ، يا تقابل بر سبيل اقتسام بود مانند اعجم و ناطق [ كه در اينجا تعاقب و توالى روا نيست ] . و ممكن است كه در يك وقت موضوع شايستگى هردو را داشته باشد ، مانند عدل و جور . و گاه انتقال موضوع از يكى به ديگرى جايز است مانند حركت و سكون ، و گاه جايز نيست و آن در صورتى است كه بنحو اقتسام باشد . و شايد كه يك چيز را يك ضدّ باشد ، چنان كه حركت و سكون را ، و شايد كه بيش از يك ضدّ باشد ، چنان كه ضدّ حبن به اعتبارى شجاعت است و به اعتبارى تهوّر . اما تعريف تضادّ بحسب تحقيق بمراتب خاصّتر از اين است . چه تضادّ فقط دربارهء دو امر وجودى است كه ميان ايشان غايت خلاف باشد ، و در يك موضوع بالفعل جمع نشوند ، بلكه بر سبيل تعاقب و تتابع

--> كاملتر دست يافته باشد . زيرا چنان كه از تحقيقات محقّقان اروپائى در تاريخ فلسفه و نيز از تحقيقات ارسطوشناسان مانند تريكو و ديگران برمىآيد ، رسالهء قاطيغورياس از آثار دورهء جوانى ارسطو است . و نسبت به آثار ديگر ارسطو ، بسيار ساده نوشته شده است .