و هر كدام به سويى رفتند و پنجاه روز به گريه و زارى و توبه به در گاه خداوند پرداختند تا اينكه خدا توبه آنان را پذيرفت . « 1 » « فَرِح‌َالُمخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُول‌ِاللَّهِ وَ كَرِهُوا انْ يُجاهِدُوا بِامْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ فى سَبيل‌ِاللَّهِ وَ قالُوا لاتَنْفِرُوا فِىالْحَرِّ قُلْ نَّارُ جَهَنَّمَ اشَدُّ حَرّاً لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ » « 2 » تخلف جويان ( از جنگ تبوك ) از مخالفت با رسول خدا خوشحال شدند ؛ و كراهت داشتند كه با اموال و جانهاى خود ، در راه خدا جهاد كنند ؛ و ( به يكديگر و به مؤمنان ) گفتند : « در اين گرما ، ( بسوى ميدان ) حركت نكنيد ! » به آنان بگو : « آتش دوزخ از اين هم گرمتر است ! » اگر مىدانستند . آيه دربارهء گروهى از منافقان است كه در جنگ تبوك حضور نيافتند و از اين كار خود شادمان بودند . آنها به يكديگر يا به مؤمنان مىگفتند : در اين هواى گرم از مدينه بيرون نرويد . قرآن به آنان پاسخ مىدهد كه شما گمان مىبريد از گرما نجات يافته ايد ؟ چنين نيست ، بلكه با ارتكاب گناه بزرگ تخلّف ، از چاله به چاه افتاده‌ايد ، و از گرما به شعله هاى سركش آتش دوزخ پناه برده‌ايد . « سَيَقُولُ لَكَ الُمخَلَّفُونَ مِن‌َاْلَاعْرابِ شَغَلَتْنا امْوالُنا وَ اهْلوُنا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِالْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِن‌َاللَّهِ شَيْئاً انْ ارادَبِكُمْ ضَرّاً اوْ ارادَبِكُمْ نَفْعاً بَلْ كان‌َاللَّهُ بِما تَعْمَلوُنَ خَبيراً » « 3 » باديه‌نشينان كه از فرمانت سرپيچى كرده ( و در نبردها شركت نجسته و در حديبيه همراهت نيامده‌اند ) ، به زودى خواهند گفت : اموال و خانواده‌يمان ما را سرگرم كردند . از خدا برايمان آمرزش بخواه . به زبانهايشان چيزى مىگويند كه در دلهايشان نيست . به آنان بگو : اگر خداوند اراده كند كه زيان يا سودى به شما برساند ، چه كسى مىتواند بر خلاف آن عمل كند ، بلكه خدا به كارهايتان آگاه است .

--> ( 1 ) - مجمع البيان ، ج 5 ، ص 79 ، چاپ بيروت ، قطع رحلى ؛ و نمونه بيّنات در شأن نزول آيات ، دكتر محققى ، ص 447 ، انتشارات‌اسلامى . ( 2 ) - توبه ( 9 ) ، آيهء 81 - 83 . ( 3 ) - فتح ( 48 ) ، آيهء 11 .