آن را ترشه گويند و در الابنيه جداگانه ذيل ماده حماض از آن بحث شده است و ديگرى همين حماض اترج يا حماض الاترج كه اينك موضوع بحث ماست : « حماض . . . آنچه درون ترنج است از ترشى » ( منتهى الارب ) . حماض الاترج اى الكباد ما فى جوفه داخل اللب الواحده ( اقرب الموارد ) . صاحب هداية المتعلمين هم اصطلاح تازى حماض اترج را به كار برده و هم ترجمهء فارسى آن « ترشه ترنج » را : و « حماض اترج . . . و شاه بلوط و خرما قصب » ( هدايه ، 157 ) . شراب ريواج خورد و ترشهء ترنج و شراب غوره و نار ترش ( هدايه ، 690 ) . اترج يعنى ترنج . . . و حماض او سرد و خشك است . ( اغراض 586 ) . اترج . . . حماض الاترج من المقويات للقلب الحار المزاج - ( ابن بيطار 10 ) . در تحفه به جاى حماض كلمهء رب به كار رفته است : اترج . . . و رب او در افعال قوىتر از رب غوره است و جهت غلبهء صفرا و تشنگى مفرط و قطع قى و دفع سموم و اكتحال او جهت بياض . . . نافع است ( تحفه 13 ) . اترج . . . و حماض ان يعنى مغز ترش آن ( مخزن ) . اثمد ( Asmad , Osmod , Esmed ) ( لا ) Stibivm ( فر ) Stibine اثمد سرمه است و او سنگى هست كران . الابنيه ( بهم 29 ، زل 25 ) « حجر المكحل و بالفارسيه سرمه » ( صيدنه ، ب 12 ) ، « اثمد سنگ سرمه باشد مشهور معروف و آن سنگى سياه براق است غير شفاف ثقيل و معدن او در اكثر مواضع باشد . و نوع بهترين آن اصفهانى باشد . . . و از كرمان هم خيزذ و آن نوع بسيارست و كم‌بها و بىعزت ( عرايس ، 179 ) . اثمد به فارسى سرمه نامند سنگى است سياه . . . و بهترين او اصفهانى است كه از نواحى قهپايه خيزد ( تحفه 13 . ) اثمد له معادن فى المغرب و فى المشرق فالذى يوجد منه بالمغرب هو الذى يسميه اهل المغرب الكحل الزرقا و هو الكحل المغربى و الذى يوجد منه بالمشرق هو الكحل الاصبهانى ( شرح اسماء ، م 27 ) . اثمد همان انتيموان طبيعى است كه يكى از مهمترين املاح آن سولفور و انتيموان ( سنگ سرمه ) مىباشد كه آن را بيونانى stibi و به لاتينى قديم stibivm و به - عربى اثمه گويند و اين لغت را در لاتينى قرون وسطى تصحيف كرده و انتىمونيوم antimonivm نوشته‌اند و همه اين نامها مشتق است از لفظ مصرى باستانى س - د - م - ى ( در قبطى stem ( ما - يرهوف ، م 27 ) .