منوچهر اميرى

5

فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه‍ ) ( فارسى )

ياد كرده آمد اندر باب الف . ( بهم 231 ) . ابو ريحان در الصيدنه در تعريف عرطنيثا چنين مىنويسد : و المعروف عند الصياد له انه بالفارسيه بلال و يعرف بالفلار و يسمونه ايضا كليم شوى لانه مبيض الصوف ( الصيدنه ، ب 14 ) . صاحب تحفه ذيل مادهء آذرپو ( با باى فارسى ) چنين گويد : آذرپو به يونانى بيخى است سياه‌رنگ شبيه به شلغم و بر روى او چيزهائى مثل گره رسته و گياه او خاردار و به قدر شبرى و بسيار شاخ و برگش شبيه به كرنب و ثمرش شبيه به غلاف نخود و در آن دو - عدد يا سه عدد دانه مايل به زردى و منبت او كشتزارها است و به سريانى عرطنيثا نامند و به فارسى چووهء صباغان گويند و او غير چووهء گازران است و قسمى از بخور مريم است و در بردن چرك از پشمينه و جامه مثل صابون است ( تحفه ، 16 ) . ظاهرا چووه ( اعم از چووهء صباغان و چووهء گازران ) همان چوبك است كه از قديم در شستن پشم و گليم به كار مىرفته است و صاحب الابنيه نيز چنان كه ديديم در ذيل مادهء عرطنيثا مىنويسد كه يكى از اسامى آن به پارسى فلال ( - بلال ) است . صاحب شرح اسماء العقار در ذيل ماده بخور مريم مىنويسد « يقال لها اذريون . . . و يقال لها اذريونه » اما مايرهوف پس از بحث دربارهء وجه اشتقاق لغت « آذريون » ( ر ك همين ماده ) به استناد قول فوللرس مىنويسد كه آذريون ماخوذ از آذرگون فارسى است و سپس مىگويد كه به عقيدهء دكتر احمد عيسى بيگ مؤلف فرهنگ نامهاى گياهان به لاتينى و فرانسه و انگليسى و عربى چاپ قاهره 1930 : Dictionnaire des noms des plantes en Latin , francais , anglais et arabe بايد در اينجا بجاى آذرپونه ، آذربويه خواند ( شرح اسماء ، مايرهوف ، 552 ) . استاد معين در فرهنگ فارسى ذيل مادهء آذربو به نقل از « دزى ، ج 1 ، ص 15 » مىنويسد « فرهنگها آن را به معنى قسمى از بخور مريم نوشته‌اند ولى به اين معنى مصحف « آذريون » و « اذريون » و « اذريونه » است » اما با آنچه پيش از اين گفتيم پيداست كه قول دزى مقرون بصواب است . خلاصه آنكه آذربوى همان آذربو يا آذربويه و اصل يا گياه ( ثمر ) نوعى از بخور مريم يا عرطنيثا يا چووهء صباغان يا بلار يا فلار يا گليم‌شوى است ( ايضا ر ك : آذريون عرطنيثا ، اشنان ) . آذريون ( zar - yun ) ( لا ) Calendula of ficinalis ( فر ) Suci اذريون سه جنست قوت هر سه جون قوه اقحوانست . الابنيه ( بهم 34 ، زل 28 ) .