منوچهر اميرى
56
فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه ) ( فارسى )
در عنوان كتان بنويسد يا بزر الكتان را در باب با بياورد . در ترجمهء صيدنه به بزر كتان در ذيل مادهء كتان چنين اشاره شده است : كتان . . . به لغت پارسى او را كتان گويند و تخم او را بزر گويند و بسغد و سمرقند و فرغانه زغير گويند و زغيره هم گويند و به هندى السى گويند ( ترجمهء صيدنه ، 104 ) . بزر الكتان اندر ترى و خشكى معتدل است ( اغراض ، 588 ) . بزر كتان در كتان موصوف است و به فارسى بزرك نامند و از بزر مطلق مراد اوست ( تحفه ، 47 ) . و در همان كتاب در ذيل كتان چنين آمده است : نباتى است به قدر زرعى ساقش و برگش باريك و گلش لاجوردى و قبههاى او قريب به جوزى و پر از تخم . . تخمش مايل به زردى و املس و بعضى از آن سفيد و قسمى مايل بسرخى و نوعى سياه مىباشد ( تحفه ، 216 ) . در فرهنگ معين ذيل لغت بزرك چنين آمده است : « بزرك bazrak - بزرك دانه گياه كتان كه از آن روغن گيرند ، بزر كتان ، دانه كتان » نيز ر ك : قطن . بزرجلى ( Bozorjli ) بيش . . . و ليكن كسى كى دانا بود و تدبير وى بكند و اين زهر به كار بازارذ اندر داروى كى او را بزرجلى گويند به كار برذ آن دارو شفاى هر دردى بوذ الابنيه ( بهم 70 ، زل 59 ) نام اين دارو را در هيچيك از مآخذ نيافتم مرحوم بهمنيار در حاشيه مىنويسد : نوعى از معجون بيشى است و جزء اولش ظاهرا معرب بزرك است ( بهمنيار ، 70 ) استاد فقيد مآخذ خود را ذكر نكرده و شايد بحدس و قياس و از روى قرائن مطلب اين حاشيه را نوشته باشد . صاحب تحفه در باب مربوط به مداواى سموم ( فصل سوم ، ص 267 ) و مؤلف مخزن در باب هلاهل ( قرابادين مخزن ، ص 321 ) طريقهء مداواى مسمومى را كه « بيش » خورده باشد بيان كرده و اسمى از « بزرجلى » نبردهاند و چنان كه مىدانيم اين دو كتاب مهمترين مآخذ مرحوم بهمنيار بوده است . ناگفته نماند كه باب چهارم از گفتار بيست و پنجم اغراض الطبيه عنوان « معالجات اندر داروهاى نباتى زيانكار » دارد و در آغاز آن علامات مسموميت از بيس ( با سين مهمله ) و راه درمان آن نوشته شده است و در آنجا نيز بزرجلى مذكور نيست ( اغراض ، ص 575 ) . بزر قطونا ( Bazr - e - qatun ) ( لا ) Plantago Psyllium ( فر ) Psyllium بزر قطونا بهترين آن بوذكى اندر بن آب نشينذ . . . اما لعابش سرد و ترست . الابنيه ( بهم 51 ، زل 42 ) قطونا تخم نباتى است و به عربى او را بزر - قطونا گويند . . . و به پارسى او را خرغوك گويند و آنچه متعارف است در پارسى