استصباح به زيت نجس يعنى استفاده از روغن زيتون نجس براى افروختن چراغ و برخى اين عنوان را تعميم داده و استصباح به دهن متنجس را مورد بحث و گفتگو قرار داده‌اند يعنى استفاده از هر روغن متنجس براى روشن نمودن چراغ . بيع دهن متنجس به منظور استصباح در نظر فقهاى اماميه بنابر قول مشهور جايز است بلكه اين فتوا مورد اتفاق مىباشد « 1 » . و نيز معروف بين اماميه آن است كه استصباح بايد زير آسمان باشد نه زير سقف « 2 » . بالجمله چنان كه ابو بكر جصاص در أحكام القرآن مىنويسد : هيچ‌يك از فقهاء استصباح به دهن متنجس را ممنوع و حرام ندانسته‌اند . و اما بيع زيت نجس بدين منظور به عقيدهء شافعى و مالك جايز نيست و در نظر ابو حنيفه اشكالى ندارد « 3 » . استصلاح در لغت : نيكويى خواستن ، صلاح كار جستن ، نقيض استفساد ، طلب مصلحت « 4 » . در اصطلاح : نوعى حكم به رأى كه مبتنى بر مصلحت مىباشد در هر مسأله‌اى كه نصى در خصوص آن نرسيده و نظايرى ندارد تا به آنها قياس شود و برخى آن را مرادف با مصلحت مرسله يا مصالح مرسله شمرده‌اند ليكن بهتر است بگوييم : استصلاح حكمى است كه بر پايهء مصلحت مرسله يا مناسب مرسل مبتنى باشد « 5 » . ر ك : مصالح مرسله . و به عبارت ديگر چنان كه در مفاتيح العلوم مىنويسد : استصلاح يكى از اصول فقه نزد مالك بن أنس و اصحاب او مىباشد و مثال آن اجازه‌اى است كه صيارفه دارند در تبايع ورق به ورق ( دراهم مضروبه ) و عين

--> ( 1 ) . مفتاح الكرامه ج 4 ، ص 24 ، رياض المسائل ج 1 ، كتاب تجارت . ( 2 ) . مكاسب ( شيخ انصارى ) ، ص 10 . ( 3 ) . المجموع ( شرح مهذب - تأليف نووى ) ج 9 ، ص 237 ، احكام القرآن ( جصاص ) ج 1 ، ص 136 ، بداية المجتهد ج 2 ، ص 126 . ( 4 ) . لسان العرب چاپ بيروت 1375 ه ، مادهء « صلح » لغت‌نامهء دهخدا چاپ تهران . موسوعهء جمال عبد الناصر چاپ قاهره 1391 ه ق ج 7 ، ص 68 . ( 5 ) . الاصول العامه للفقه المقارن تأليف محمد تقى حكيم چاپ بيروت 1963 م ، ص 382 موسوعهء جمال عبد الناصر چاپ مذكور ج 7 ، ص 68 .