محسن جابرى عربلو
23
فرهنگ اصطلاحات فقه اسلامى ( در باب معاملات ) ( فارسى )
اين وضع در مراحل بالاتر ، مجامع علمى و محافل ادبى و محيطهاى تحصيلى ، و در همهء مراكز علم و تحقيق و مطالعه نيز وجود دارد ، و محققين و دانشمندان پيوسته با اين كلمات سروكار داشته و دارند ، و بالاخره كمتر كسى را كه با علوم و فنون آشنايى دارد مىتوان يافت كه با مفاهيم فقهى تماس نداشته و به اصطلاحات اين علم در گفتهها و نوشتهها برخورد ننمايد ، و كمتر كتابى را كه در زمينهء ادبيات به مفهوم وسيع خود نوشته شده باشد مىتوان پيدا كرد كه چند اصطلاح فقهى در آن به كار نرفته باشد . و بهطور كلى مىتوان گفت كه تعبيرات و كلمات شرع بويژه اصطلاحات فقه در فرهنگ فارسى موضع مستحكمى داشته و حائز كمال اهميت است ، و با زبان و ادب پارسى چون شير و شكر بهم برآميختهاند . فهم و درك معانى اين تعبيرات و اصطلاحات كه مبين افكار و عقايد متفكران و صاحبنظران اين رشته در قرون و اعصار متمادى مىباشد ، براى دانشجويان و علاقهمندان و بهطور كلى براى افراد غير متخصص بس دشوار است . زيرا دانشمندان و مؤلفين كتب فقهى در هريك از مباحث ناچار عبارات و جملاتى به كار بردهاند كه بيان و شرح معانى و مفاهيم آنها مخصوص به خود آنان شده است ، و دانشجويان و پژوهندگان را چارهاى نيست جز آنكه منبعى جهت فهم آنها داشته باشند مضافا به اينكه بيشتر لغات و اصطلاحات فقهى را اطلاقات و معانى متعددى است كه تشخيص منظور و مراد از آنها در هر موردى خالى از اشكال نيست بعلاوه معانى برخى از اصطلاحات در نظر فقهاى عظام متفاوت و تفسير آنها مختلف است و براى كسى كه در فقه اسلامى مطالعه و تحقيق مىكند بدست آوردن معنى يك اصطلاح از طريق مراجعه به كتب معتبره گاهى مستلزم صرف وقت بسيار و اشكالات فراوان است زيرا : اولا همهء كتب فقهى به تشريح اصطلاحات نپرداختهاند . ثانيا همه كتبى كه اصطلاحات را تفسير نمودهاند مشتمل بر همهء آنها نيستند . ثالثا گاهى مراجعه به يك كتاب و يا چند كتاب مشكلى را حل نمىكند بلكه بررسى و تحقيق بيشتر لازم است تا مفهوم اصطلاحى كاملا روشن گردد . رابعا چنان كه قبلا يادآور شديم برخى از اصطلاحات معانى مختلف دارند و يا آراء و نظريات فقها در تفسير آنها متفاوت و مغاير با يكديگر است مانند كلمهء