قياس استثنايى : در مقدمات قياس استثنايى ، به نتيجه يا نقيض آن تصريح شده است . مانند : اگر على عالم باشد پس احترامش واجب است . لكن على عالم است . پس احترامش واجب است . قياس تقسيمات ديگرى نيز دارد كه به جهت طولانى شدن بحث از ذكر آنها خوددارى مىشود . - برهان : گفته شد كه برهان يا لمّى است يا انّى : - برهان لمى « 1 » : هرگاه حد وسط هم واسطه در اثبات باشد و هم واسطه در ثبوت « 2 » ، برهان را لمى گويند . مانند : به اين چوب آتش رسيده است . و هر چوبى كه آتش به آن برسد ، مىسوزد . پس اين چوب مىسوزد . در اين مثال از علت ، يعنى رسيدن آتش به چوب ، به معلول ، يعنى سوختن چوب استدلال شده است . و مىبينيم كه حد وسط ، يعنى ملاقات با آتش ، هم علّت حكم به وجود سوختن در ذهن است ، و هم وجود سوختن در واقع و خارج . - برهان انّى : هرگاه حد وسط فقط واسطه در اثبات باشد ، برهان را انّى گويند .

--> ( 1 ) لميّت يعنى عليّت . مصدر صناعى است و از كلمه ( لم ) گرفته شده است . المنطق ، 354 . ( 2 ) واسطه در اثبات يعنى اينكه حد وسط علّت باشد براى تصديق اكبر براى اصغر . و واسطه در ثبوت يعنى اينكه حد وسط علّت باشد براى وجود اكبر براى اصغر . المنطق ، ص 354 .