حدّ تنگناى شديد نمىرسند . به عبارت ديگر : تكاليفى كه موجب عسر هستند ، ولى موجب حرج ( تنگناى شديد ) نيستند . « 1 » سوّم : تكاليفى كه باعث در تنگناى شديد قرار گرفتن مىشوند ، ولى به حدّ غير قابل تحمّل نمىرسند و خارج از طاقت انسان نيستند . چهارم : تكاليفى كه خارج از طاقت انسان هستند . قسم اوّل و چهارم از محل بحث خارج است ؛ زيرا شكّى در جواز تكليف به تكاليف سهل و آسان و وقوع چنين تكاليفى نيست ، قسم چهارم نيز به دليل عقل و شرع منتفى است . آنچه محل بحث است ، تنها قسم دوّم و سوّم است . « 2 » در اين قسم تكاليف شرعى ، هرگاه تكليفى مستلزم عسر و حرج باشد ، با استناد به قاعده نفى عسر و حرج ، آن تكليف ساقط مىشود ، مثلا : روزه گرفتن براى انسانى كه از كهولت سن برخوردار است و از توانايى جسمى كافى برخوردار نيست ، توأم با رنج و مشقّت بوده و مستلزم عسر و حرج است . در اين قبيل موارد است كه قاعده نفى عسر و حرج ، بر عموم ادلّه‌ى احكام مقدّم داشته مىشود و مثلا روزه براى چنين كسى ، با استناد به اين قانون منتفى مىگردد . 3 - دليل حجيّت قاعده‌ى نفى عسر و حرج : الف : قرآن : به دو آيه از آيات مورد استناد اشاره مىشود : 1 - خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد : وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ « 3 » . و خداوند در دين ، كار سنگين و شاقّى بر شما نگذارد . 2 - خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد : يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ « 4 » . خداوند راحتى شما را مىخواهد . نه زحمت براى شما .

--> ( 1 ) - بنا بر اينكه عسر ، اعم از حرج باشد . ( 2 ) - عوائد الايّام : 186 . ( 3 ) - الحجّ / 78 . ( 4 ) - البقرة / 185 .