اكنون شكّ مىكند كه آيا سه ركعت خوانده يا چهار ركعت ؟ براساس اين قاعده ، در اين قبيل موارد نبايد به شكّ اعتنا نمود . 3 - آيا قاعده‌ى تجاوز و فراغ يك قاعده است يا دو قاعده ؟ برخى معتقدند كه اين‌ها دو قاعده‌ى مستقل هستند زيرا از جهت موضوع ، محمول ، ملاك و دليل با يكديگر تفاوت دارند . مرحوم مشكينى ( ره ) مىگويد : موضوع قاعده‌ى تجاوز ، شكّ در وجود شىء است و موضوع قاعده‌ى فراغ ، شكّ در صحّت شىء موجود ؛ محمول قاعده‌ى تجاوز ، « موجود » است در حالى كه محمول قاعده‌ى فراغ « صحيح » است ؛ ملاك قاعده‌ى تجاوز ، گذشتن از آن جزء و داخل شدن در جزء ديگر است ، امّا ملاك قاعده‌ى فراغ ، تنها فارغ شدن است و دليل دو قاعده نيز متفاوت است . « 1 » در مقابل ، عدّه‌ى ديگرى معتقدند كه هر دوى اين‌ها يك قاعده هستند « 2 » و تنها از حيث لحاظ عمل با يكديگر تفاوت دارند ، يعنى اگر در حال انجام عمل باشد ، قاعده‌ى تجاوز جارى مىشود و اگر بعد از فراغت از عمل باشد ، قاعده‌ى فراغ جارى مىشود . « 3 » اگر قاعده‌ى تجاوز و فراغ يك قاعده باشد ، نياز به چيزى داريم كه جامع بين دو عنوان باشد . مرحوم آغا ضياء الدّين عراقى ( ره ) مىگويد : جامع بين دو قاعده ، شكّ در وجود است ، با اين تفاوت كه در قاعده‌ى تجاوز ، شكّ در وجود شىء است و در قاعده‌ى فراغ ، شكّ در وجود صحيح شىء است . « 4 »

--> ( 1 ) - الكفاية با حواشى مرحوم مشكينى : 5 / 59 . ( 2 ) - الرسائل : 414 . ( 3 ) - تهذيب الاصول سبزوارى ( ره ) : 2 / 293 . ( 4 ) - نهاية الافكار : 4 ، قسمت دوّم / 38 .