علم كلام و پيدايش آن براى شناساندن ماهيت و مفهوم حقيقى علم كلام و توضيح اين كه چرا به اين كلمه ناميده شد ، گفتگو فراوان است ؛ و خلاصهء آنچه متناسب با اين مقدمه است ، آن است كه گفته شود : علم كلام گفتگو از عقايد دينى و اثبات آن از مفاهيم اوليهء مورد قبول خردمندان ، بر طبق اصول منطقى و بر پايهء افكار درست و گاهى جدلى مىباشد . اين علم براى جلوگيرى از پوشيده‌كارىها و خرده‌گيرى مخالفان دين اسلام به وجود آمد ، و پيدا شدن اين علم از زمانى بود ، كه مسلمانان با ملل يهود و نصارى ، زردشتى و مانوى و بودائى و صابئى و جز آنان برخورد پيدا كردند ، و مبلغين و دانشمندان آنان با مسلمانان به گفتگو و جدل پرداختند ، و گروهى از مسلمانان را به پاره‌اى از عقايد خودشان متمايل گردانيدند ، و از اصول اسلامى منحرف كردند . عوامل سياسى داخلى و خارجى نيز در آن اثر داشت ؛ چنان كه حكومت‌هاى جنايت‌كار و مستبد بنىاميه ، اصل ارجاء و جبر را از مشاوران مسيحى خودشان فرا گرفتند ، و پايگاه ستمگرى و خودكامگى قرار دادند ، تا گناهان و جنايت‌كارىهاى خودشان را به خواست خداوند نسبت دهند ، و خودشان را از آن گناهان مبرا نشان بدهند . حكومت عباسى نيز در پاره‌اى از دوران خود ؛ مسألهء خلق قرآن و اصالت عقل در مقابل نقل را پايگاه سياست خود گرفت ، و بهانه براى سركوبى دشمنان خود و اهل حديث قرار داد . شايد پاره‌اى از مسائل كلامى به وسيلهء محمد حنفيه پسر امير مؤمنان على عليه السلام