مانند چيزهاى غريبه و ناباب ، وجود داشت . و همانا يهوديان و مسيحيان پيوسته مىكوشيدند تا هيچگاه ممالك اسلام داراى وحدت و قوام تامى نباشد . [ 1 ] مقدار زيادى از اين كوشش كه اين مؤلف مىگويد ، در راه ايجاد اختلاف عقيدتى و انديشه‌اى در ميان مسلمين ، انجام مىيافت . زيرا كه براى ايجاد پراكندگى در ميان مردم ، بهتر از هر عامل ، عامل عقيده و طرز فكر است . اين موضوع در تاريخ اسلام سابقه داشته است ، و لاحقه نيز دارد . بدينگونه مىنگريم كه بخش عمده‌اى از كوشش بيگانگان ، كه نمىخواستند يك وحدت جهانى در اسلام تحقق يابد ، در راه پراكندن انديشه‌ها و اعتقادات گوناگون در ميان مسلمين صرف مىشد . اين كوششها دو نتيجه داشت ، كه هر دو ، جزء مقاصد اصلى كوشندگان بود : 1 - ايجاد سستى و ضعف اعتقاد در مردم ، كه پيامد آن ، سستى در حركتها و جنبشهاست ، و رها كردن هدفهاى عالى ، حتى طلب حريت و آزادى . . . 2 - نفوذ و توسعهء عقايد گوناگون و ناهماهنگ در ميان مردم ، و در نتيجه ، تعصب ورزيدن هر گروهى نسبت به عقيده‌اى و طرز تفكرى و اشخاصى ، و تلف شدن وقتها و استعدادها ، در راه مباحثه و مجادله و درگيرى ، و سپس گسترش روح دوگانگى و دشمنى و تعارض در ميان مردم و . . . و سپس ناتوان شدن امت ، و امكان -

--> [ 1 ] . « الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع » ، ج 1 / 55 .