است - دچار چنين پراكندگيها و انشعابهايى درونى شده بود . بر اساس تربيت مكتبى ، اگر در دايرهء يك كليت مسلكى ، و يك امت منسجم ، پراكندگى انديشه ، تفاوت عقايد ، تضاد حركتهاى سياسى ، و دخالت سياستها در شكل دادن به آراء دانشمندان ، و فرا خواندن مردم به عقايد گوناگون ، نفوذ كرد ، استعداد اصلى و بنيهء ويژهء آن كليت رو به انهدام و انحراف خواهد گذاشت . زيرا - كه در چنين شرايطى ، آنچه بيشتر از هر چيز عملى مىشود و در اجتماع شكل مىپذيرد ، رهبريهاى جزئى و گروهى است . و اين با يك رهبرى كلى و قاطع ، و هدايت شعار واحد تضاد دارد ، تضادى كه هيچ روز نمىتوان آن را سطحى پنداشت . و اين چگونگى ، يكى از موارد عمدهء بهره بردارى سياستهاى مفسد و مديريتهاى فاسد اجتماعى است . و چه بسا كه خود آنها زمينهء بسيارى از اين احوال را ، با نامها و عنوانها و تبليغات فريبنده ، فراهم مىكنند : از قبيل نشر علم و اطلاعات ، گسترش آراء و افكار علمى ، آزادى عقايد و افكار و . . . و معلوم است كه مقصود قدرتهاى حاكم فاسد ، از اين گونه امور نمىتواند خير و صلاح باشد . و اينجاست كه اگر چه از نظر مورخان ، يا سياحان ، يا عقايد نويسان و گزارشگران ، و يا نويسندگان تاريخ علم و تاريخ مذاهب ، ممكن است چهرهء يك اجتماع نظيرگير باشد ، اما از نظر يك محقق اجتماعى ، و يك روشنفكر اصيل ، و يك متفكر صاحب رسالت ، چنين نيست . به هر حال ، با توجه به سير تاريخ اسلام ، و روزهايى كه بر مسلمين گذشت ، و رويدادها كه در شهرها و آباديهاى اسلام