1 - محيط اجتماعى سدهء چهارم تاريخ اسلام ، سده‌اى پرجوش و خروش بود ، پر جوش و خروش در سياست ، و پر جوش و خروش در علم . سيصد سال از ظهور اسلام مىگذشت . فلسفهء يونان ترجمه شده بود . كتابهاى ديگر نيز در حوزهء علوم مسلمين پا گذاشته بود . پيروان سياستهاى گوناگون ، سرتاسر ممالك اسلام را ميدان تكاپوى خويش قرار داده بودند . در حديث و تفسير كتابهايى تأليف شده بود . محدّثان و مفسران آراء خود را اظهار كرده بودند . كتابهايى در تاريخ اسلام ، و تاريخ خلافت اسلامى ، گرد آورى شده بود ، كه پيشينهء اسلام را ، اگر چه با نقص و جانبدارى ، پيش چشمها مىگذاشت . عقايد شناسان و متكلّمان به مكتبهاى خود شكل داده بودند . پايه‌هاى مذاهب فقهى ريخته شده بود ، و مردم در پيروى از فقيهان دسته بندى شده بودند . علوم لغت و ادب و بلاغت نضج گرفته بود . شاعران ، فراوان