چنين فراوان است . غزالى در احياء العلوم مىگويد به تاجرى خبر دادند نرخ شكر ترقى كرده است ، آن روز مقدار زيادى شكر به نرخ روز از افراد ديگرى كه از ترقى قيمت بىخبر بودند خريد ، شب هنگام كه حساب تجارت و معاش و معاد خود را بررسى مىنمود توجّه پيدا كرد كه مردم را فريب داده است ، ضربات وجدان نگذاشت آنشب بخوابد ، صبح پيش از رفتن به بازار به خانه‌ى يك‌يك افرادى كه از آنان شكر خريده بود مراجعه كرد تا اجحاف خود را جبران نمايد ، برخى از آنان از او تشكّر كردند و اضافه بر آنچه روز قبل گرفته بودند نگرفتند ، شب بعد هنگام حساب معاش و معاد باز نتوانست خود را قانع سازد كه مسلمان است ، فردا با التماس مازاد را به آن افراد كه نپذيرفته بودند بازگرداند و شب سوّم آسوده شد و استراحت كرد . اسلام براى افراد تربيت‌ناپذير « نظارت ملّى » و « حسبه » دارد ، و به راستى آيا اگر همه‌ى مردم بر يكديگر نظارت كنند همه‌ى امور اصلاح نمىشود ؟ اگر همه با اجحافگر ، با ظالم ، با استثمارگر ، با گناهكار ترك مراوده كنند ، او را محاصره‌ى اقتصادى و سياسى و فرهنگى كنند آيا آن فرد ، آن گروه ، آن ملّت اصلاح نمىشوند ؟ قرآن مىفرمايد اصلاح مىشوند و شاهد عينى نيز نشان مىدهد : سه نفر از فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله سرپيچى كردند و به جهاد نرفتند ، پيامبر ( ص ) چون از جهاد به مدينه بازگشت دستور مبارزه‌ى منفى با آنان را صادر فرمود ، همه‌ى مسلمانان حتى اقوام و خانواده‌ى آنان به دستور پيامبر ( ص ) عمل كردند و طولى نكشيد كه به تعبير قرآن زمين بر آنان تنگ شد ، و جانشان به لب رسيد و دريافتند كه چاره‌يى جز بازگشت به سوى خدا نيست : « حتّى اذا ضاقت عليهم الارض بما رحبت وضاقت عليهم انفسهم وظنوا ان لا ملجأ من اللّه الّا اليه » « 1 » و راستى نيز اگر همه با انحصارطلبان ، با استثمارگران ، با نوكران اجانب ، با دزدان و ستمگران و . . . ترك مراوده و معامله و معاشرت نمايند آيا

--> ( 1 ) - سوره‌ى توبه آيه‌ى 118