داصل حيله به خودى خود حرام است ، و مىخواهد با آن از قيد واجبى رهايى يابد . نظير بيع يا صلح و هبه يا اتلاف مورد دين ، مثل آنكه دين معجّل دارد كه واجب است بپردازد ، و به مقدار آن مال غير مستثنى از دين دارد ، ولى براى آنكه دين را نپردازد مال را تلف كند . هاصل حيله به خودى خود مكروه است و مىخواهد با آن حرامى را از بين ببرد ؛ مثل حيله‌هايى كه در مورد ربا ذكر كرديم . و اصل حيله به خودى خود مكروه است و مىخواهد با آن واجبى را از بين ببرد . مثل آنكه مورد زكات و خمس را قبل از آنكه زكات و خمس به آن تعلّق گيرد بفروشد ، رواياتى كه در اين مورد رسيده مثل روايات در مورد ربا ، لا اقل بر كراهت اين كار دلالت مىكند ، به همين جهت حضاضت و پستى حيله در كار ربا و فرار از خمس و زكات نزد فقهاء قطعى و مسلّم است . زاصل حيله به خودى خود واجب است و مىخواهد با آن واجبى را منتفى سازد . مثل آنكه نذر كند هر سال در ايّام حج به زيارت عتبات برود ( بنابر اينكه چنين نذرى منعقد شود ) . ح‌اصل حيله به خودى خود واجب است و مىخواهد با آن حرامى را منتفى سازد . مثل آنكه نذر مىكند گناهى را ترك كند . طاصل حيله به خودى خود مستحب است و مىخواهد با آن حرامى را از بين ببرد . مثل رفتن به زيارت يكى از مشاهد مشرّفه براى ترك يكى از گناهان