ميان شخص حقيقى و شخصيت حقوقى تفاوتى نمىبيند و قائل نيست ، و اين‌گونه فرق‌تراشى ، ناشى از عدم دقت در آيات و روايات و مناط حكم است . و امّا در مورد حيله‌هايى كه از فقه اسلام گرفته شده ، هرچند بحث كامل از آن در گنجايش اين مقابل نيست ولى چون دستاويزى براى رباخواران شده كه ربا را حلال بشمارند ، و نيز براى برخى اشكال‌كنندگان به نظام مالى اسلام نيز وسيله‌يى شده كه آن را نقصى در اقتصاد اسلام بدانند ، و بالاتر آنكه براى نسل جوان ما هم عقده‌يى شده است ؛ چاره‌يى جز اين نيت كه بطور فشرده به بحث از آن بپردازيم ، و قبلا از اينكه با همه‌ى رعايت اختصار به جهت دامنه‌دار بودن اين مبحث ، قدرى سخن بدرازا مىكشد از خوانندگان عزيز پوزش مىطلبيم . * * * تقلّب و حيله‌هايى كه ممكن است مردم در قانون انجام دهند تقلب در قانون آنست كه با استفاده از وسيله‌يى خود را از قيد قانونى خلاص كند . تقلّب و حيله در قانون در همه‌ى ابواب فقه از « طهارت » تا « ديات » امكان دارد ، و از باب نمونه چند مورد ذكر مىشود :