يَجْمَعُ بَيْنَنا ، فى القيامة للخصومة ، وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ و المعاد لفصل القضاء . وَ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ ، اى - يخاصمون فى دين اللَّه نبيه . قال قتاده : هم اليهود ، قالوا كتابنا قبل كتابكم و نبينا قبل نبيكم ، فنحن خير منكم . مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِيبَ لَهُ اى : من بعد ما استجاب له العرب و دخلوا فى دينه لظهور معجزاته . و قيل من بعد ما استجاب له اهل الكتاب و اقرّوا بنبوته لوجودهم نعته فى كتبهم و استفتحوا به . بيشترين مفسران ميگويند كه اين آيت در شأن جهودان فرو آمد ، كه با مصطفى و با مؤمنان خصومت ميكردند در كار دين و حجت ميآوردند كه كتاب ما بيش از كتاب شماست و پيغامبر ما پيش از پيغامبر شما آمد ، ما به حق سزاتريم از شما ، و دين ما به است از دين شما ، رب العالمين فرمود : اين خصومت بعد از آن كردند كه بنبوت وى اقرار داده بودند و بنعت و صفت وى كه در توراة يافتند ايمان آورده و در وقايع بوى نصرت خواسته . معنى ديگر : اين خصومت كه جهودان كردند با رسول ، بعد از آن كردند كه عرب او را منقاد شدند و دعوت وى اجابت كردند و بدين وى درآمدند ، به آن معجزات ظاهر كه از وى ديدند و حق بشناختند . قومى گفتند اين مخاصمت قريش است و مشركان با رسول خدا ( ص ) با مؤمنان در كار توحيد ، مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِيبَ لَهُ اى : من بعد ما استجاب اللَّه محمدا باظهار المعجزة الدالة على نبوته ، ميگويد پس از آنكه رب العالمين ، محمد را اجابت كرد بهر چه خواست از اظهار معجزات ، و دلائل و آيات نمود بر صدق نبوت وى ايشان خصومت ميكنند و حجّت آرند ، حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ، آن حجت ايشان تباه است و باطل ، ناچيز و نابرجاى ، و قيل هؤلاء المحاجّون هم المتكلمون فى اللَّه عزّ و جل به غير الكتاب و السّنة ، مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِيبَ لَهُ ، اى : من بعد ما استجاب المؤمنون لربّهم و آمنوا ، به اين قول ، محاجّت در اللَّه ، مخاصمت مبتدعان است با اهل سنت و افتحام متكلفان و خوض معترضان و تأويل جهميان و ساختهء فلسفيان كه برأى و عقل خود در اللَّه سخن گفتند ، و صواب ديد رأى و خرد خويش در اين باب قانون ساختند ، و معقول ، فراپيش كتاب منزل و سنت مسند داشتند ، پس از آن كه مؤمنان و مخلصان فرمودهء اللَّه را اجابت كردند و از كتاب و سنت