وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ واقدى گفت : هر جا كه ظلمات و نور گفت در قرآن ، آن كفر و ايمان است ، مگر درين آيت كه ظلمات اينجا تاريكى شب است ، و نور روشنايى روز . فرا پيش داشتن ظلمات بر نور دليل است كه نخست شب آفريد ، و پس روز ، و يدل عليه قوله : وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ ، و كذلك قوله : وَ أَغْطَشَ لَيْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها . قومى گفتند : نخست روز آفريد ، و پس شب ، بدليل قوله : وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى . قتاده گفت : ظلمات و نور اينجا بهشت است و دوزخ . حسن گفت : كفر است و ايمان ، و در جمله گفته‌اند كه : ظلمات اسمى جامع است عين ظلمت را و هر چه بدان ماند از كفر و نفاق و حجتهاى باطل ، و نور اسمى است جامع عين نور را و هر چه بدان ماند از ايمان و تصديق و كلمه حق و حجتهاى روشن درست . ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا - اى بعد هذا البيان ، بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ اى يجعلون له عديلا ، فيعبدون الحجارة الموات ، و هم مقرون بأن اللَّه خالق ما وصف . عدل همتا كردن بود چيزى با چيزى كه اين عدل آن كنى و آن عدل اين ، و در خبر است : « كذب العادلون باللّه » . نضر شميل گفت : بربهم اين با بمعنى عن است ، و يعدلون از عدول است برگشتن ، اى يميلون و ينحرفون عن الحق . معنى جملهء آيت آنست كه رب العالمين خبر داد و بيان كرد كه آفريدگار آسمان و زمين و شب و روز و نور و ظلمت كه در آن راحت و منافع خلق است منم ، و آن گه اين كافران مىآيند و بتان را كه در توان ايشان اين صنع نيست ، ما را همتا مىسازند ، و با ما برابر ميكنند ، و درين سخن تعجب مؤمنان است به آنچه كافران كردند ، يعنى كه اى مؤمنان شگفت داريد آنچه ايشان كردند كه با ما ديگرى انباز گفتند ، و خالق و صانع مائيم . و آن گه الحمد للَّه در پيش آيت نهاد ، يعنى كه شما شكر كنيد ، و آزادى كنيد ، و نعمت بر خود بشناسيد ، و آنچه كافران كردند مكنيد .