النوبة الثانية قوله تعالى : وَ ابْتَلُوا الْيَتامى الآية . . . - اين آيت در شأن ثابت بن رفاعه و عم وى فرو آمد . رفاعه از دنيا بيرون شد . ثابت يتيم ماند ، و عم وى بر وى قيّم بود . بر مصطفى ( ص ) شد ، گفت : يا رسول اللَّه پسر دارم ، يعنى ثابت ، كودكى است نارسيده ، يتيم در حجر من ، چه بوى دهم از مال او ؟ و كى دهم ؟ ربّ العالمين بجواب وى اين آيت فرستاد : وَ ابْتَلُوا الْيَتامى بيازمائيد يتيمان را هم در عقل ، و هم در دين ، و هم در حفظ مال ، حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ نكاح ايدر جماع است ، ميگويد آن گه كه به استطاعت نكاح رسند ، پسر بحدّ مردان رسد ، و دختر بحدّ زنان ، و هر دو نشان بلوغ در خود بينند ، و نشان بلوغ آنست كه از پنج سبب كى در خود بينند : احتلام ، و سنّ ، و انبات ، و حيض ، و حبل « 1 » . اما احتلام و سنّ و انبات هم مردان راست و هم زنان را ، و حيض و حبل خاصه زنانراست . اما دليل آنكه احتلام سبب بلوغست از كتاب خداى عزّ و جلّ : وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ، و از قول رسول خدا ، معاذ جبل را آن گه كه وى را به يمن ميفرستادند گفت : خذ من كلّ حالم دينارا . و روى عطية القرظى ، قال : عرضنا على رسول اللَّه ( ص ) زمن قريظة ، فمن كان محتلما او نبتت عانته قتل . اين دليلهاى روشن است كه احتلام سبب بلوغ است ، و الاحتلام انزال الماء فمن انزل فقد بلغ ، سواء كان بالجماع او بالاحتلام او غيرهما ؛ و سنّ آنست كه كودك پانزده ساله شود ، چون به اين سنّ رسيد او را حكم به بلوغ كنند بمذهب شافعى . و مذهب ابو حنيفة آنست كه دختر به هفده سال بالغ شود ، و پسر بنوزده سال ، چون نشان بلوغ نيابند . و بمذهب مالك سنّ خود نشان بلوغ نيست ، و داود گفت : اگر چهل ساله شود و احتلام نبيند بالغ نبود . و دليل بر قول شافعى حديث عبد اللَّه عمر است : قال عرضت عليه عام الخندق ، و أنا ابن خمس عشرة سنة ،

--> ( 1 ) - حبل آبستن گشتن ( منتهى الارب ) .