قوله : وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ - عالمين اينجا جنّ و انس است . ميگويد : اللَّه نه آنست كه بر بندگان ظلم كند و ايشان را بىجرم عقوبت كند . جاى ديگر گفت : وَ ما ظَلَمْناهُمْ ما بر ايشان ظلم نكرديم ، يعنى كه ما بىنيازتر از آنيم كه ظلم كنيم . جاى ديگر گفت : وَ ما ظَلَمُونا و نه ايشان بر ما ظلم كردند ، يعنى كه ما عزيزتر از آنيم كه بر ما ظلم كنند . قوله : وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ - اى تصير امور الخلائق اليه فى الآخرة ، اشارت مىكند به دو كار عظيم : يكى بفناء عناصر بر خلاف قول طبايعيان كه گويند عناصر فانى نشود . ديگر اشارتست كه باقى ببقاء خويش و اوّليّت خويش و آخريّت خويش حق است جلّ جلاله ، و ديگر اعيان و افعال همه فانىاند ، و نابودن آن در نهايت عجب نيست و از قدرت اللَّه بديع نيست ، چنان كه در بدايت نبود . اهل معانى گفتند : وجه اين آيت درين موضع آنست كه در آيت پيش نفى ظلم از خود كرد و عدل خويش بخلق نمود ، آن گه درين آيت بيان كرد كه ما خود بىنيازيم از ظلم ، كه ظلم آن كس كند كه حق ديگرى طلب كند ، و آنچه وى را نيست جويد ، و هر چه هست در هفت آسمان و هفت زمين همه ملك و ملك اوست ، از قدرت وى بر آمد و به حكم وى باز شود . خداوند و پادشاه بحقيقت اوست ، و همه صنع اوست ، و در صنع خويش تصرف كردن بپنداشتن ظلم در آن خطاست ، و اين اعتقاد كردن در دين نه رواست . و اللَّه اعلم . النوبة الثالثة قوله تعالى : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ - هر جاى كه يا أَيُّهَا النَّاسُ گفت اتَّقُوا رَبَّكُمُ در آن پيوست ، و هر جاى كه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا گفت اتَّقُوا اللَّهَ در آن پيوست . اتَّقُوا رَبَّكُمُ خطاب عموم است كه