آيتى است از عظيمهاى قرآن كه ربّ العالمين بندگان خود را بحقّ خود مطالبت كرد ، و سزاء حق خويش از ايشان طلب كرد . چنان كه جاى ديگر گفت : وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ و ازين معنى هم طرفيست در آنچه گفت : وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ . ، وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ . بر مسلمانان اين خطاب صعب آمد ، گفتند : سزاء حق اللَّه كى تواند ؟ و كى به آن رسد ؟ پس ربّ العالمين منسوخ كرد و ناسخ آن فرستاد : فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ . قومى گفتند : درين آيت نسخ نيست ، و حق تقوى بر حسب استطاعت است ، بدليل خبر معاذ ( رض ) قال : اردفنى رسول اللَّه ( ص ) و قال : يا معاذ ! أ تدرى ما حقّ اللَّه على العباد ؟ قلت : اللَّه و رسوله اعلم . فقال : ان يعبدوه ، و لا يشركوا به شيئا . ثم قرأ : اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ . و در تفسير گفته‌اند : حَقَّ تُقاتِهِ ان يطاع فلا يعصى ، و يذكّر فلا ينسى ، و يشكر فلا يكفر . و معلوم است كه فرمان بردارى خداى عزّ و جلّ و ياد كرد و سپاسدارى وى منسوخ نشود . و قال الزجاج : اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ اى اتّقوه فيما يحقّ عليكم ان تتّقوه فيه . و عن انس بن مالك ( رض ) قال : لا يتقى اللَّه عبد حقّ تقاته حتّى يخزن من لسانه . ثم قال : وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ اى كونوا على الاسلام حتّى اذا اتاكم الموت صادفكم عليه . ميگويد : بر مسلمانى پاينده باشيد تا چون مرگ در رسد شما بر مسلمانى بيد « 1 » . پس حقيقت نهى از ترك اسلام است نه از مرگ . اگر كسى گويد : چه فائدت را گفت : إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ و نگفت : « الّا مسلمين » ؟ جواب آنست كه : « الّا مسلمين » اقتضاء آن كند كه اسلام در حالت مرگ بود لا متقدما عليه و لا متأخرا عنه نه پيش از آن بود نه پس از آن ، و چون گويى إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ظاهر آنست كه اسلام پيش از مرگ بوده باشد ، و در وقت پاينده بر استصحاب حال . وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا الآية . . . اين هم خطاب

--> ( 1 ) نسخه : باشيد