است و راستگوى . اما بقومى ديگر فرستاده‌اند نه بما و بر ما نيست كه بوى ايمان آريم . اللَّه تعالى گفت اول سخن شما حق است و آخر باطل ، آن حق به اين باطل بمياميزيد ، كه او را به همه خلق فرستاده‌اند بهر رنگى كه خلق‌اند - و لهذا قال صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم « بعثت الى الاحمر و الاسود و الأبيض » . ابن عباس گفت - حق اينجا تورية است و باطل آنچه جهودان در آن آوردند از تحريف و تبديل . قتاده گفت - حق دين اسلام است و باطل دين جهودى و ترسايى - ميگويد دين حق با بدعت جهودان و آئين ترسايان مياميزيد . و گفته‌اند حق صدق است و باطل دروغ يعنى كه صدق با دروغ بمياميزيد ، مصطفى عليه السّلام گفت « عليكم بالصدق فانه يهدى الى البرّ و هما فى الجنّة ، و ايّاكم و الكذب فانّه يهدى الى الفجور و هما فى النّار . » وَ تَكْتُمُوا الْحَقَّ اى و لا تكتموا الحق ، راست گفتن و گواهى دادن و اقرار ببعثت مصطفى و صدق قرآن و پيغام پنهان مكنيد . وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ - و خود ميدانيد در كتاب خوانده‌ايد كه پيغام بر راست است و رسول به حق . و بدانك ذكر حق در قرآن فراوان است و معانى آن جمله بر يازده وجه گفته‌اند : - يكى از آن معانى - اللَّه - است جل جلاله - و ذلك فى قوله تعالى وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ و فى قوله تعالى وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ ، اى باللّه انه واحد جلّ جلاله . دوم حق بمعنى - قرآن - است ، چنانك اللَّه گفت حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِينٌ و قال تعالى فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ ، و قال تعالى بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ ، فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا . سوم حقّ است بمعنى - اسلام - چنانك گفت وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ - و چهارم حق است بمعنى - عدل - چنانك گفت افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ اى بالعدل ، و قال تعالى يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ يعنى حسابهم العدل ، وَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ اى العدل البيّن . پنجم حق است بمعنى - توحيد - چنانك گفت بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ ، جاى ديگر گفت - أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ ششم حق است بمعنى - صدق - چنانك در سورة يونس گفت - وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا اى صدقا فى المرجع اليه وَ يَسْتَنْبِئُونَكَ أَ حَقٌّ هُوَ يعنى - أصدق هو - همانست كه در سورة الانعام گفت قَوْلُهُ الْحَقُّ يعنى الصدق و له الملك الحق هفتم حق است نقيض باطل