برترين نمونه از كوشش پژوهشگران اين بود بالاترين مرزى كه كوشش پژوهشگران مىتواند آنان را به آگاهى خليفه از آئين نامهء پيامبر راه بنمايد و اين بود گنجايش دانشهاى وى در اين زمينه ، و اگر ما 104 يا 142 حديثى را كه - درست يا نادرست - از زبان خليفه بازگو كرده‌اند - چه در روشنگرى قرآن و چه دربارهء دستورهاى آئين و سود رسانىهاى ديگر - همه را بگذاريم در برابر گزارشهائى كه برنامهء ارجمند پاكترين پيامبران را مىنمايد آنگاه مىبينيم همچون چكه اى است از درياى بىكران ، كه به يارى آن نه پايه اى از اسلام را مىتوان استوار داشت و نه هيچكدام از بنيادهاى كيش ما را پشتوانه مىشود بخشيد و نه تشنهء دانش را سيراب شايد كرد و نه گره كارى دشوار را توان گشود ، اكنون بنگريد كه بوهريره و انس پسر مالك و عبد اللَّه پسر عمر و عبد اللَّه پسر عباس و عبد اللَّه پسر عمرو پسر عاص و عبد اللَّه پسر مسعود و و و . هزاران گزارش از سخنان و برنامهء پيامبر آورده‌اند كه تقى ( 1 ) پسر مخلد در « مسند » خود - از راه بوهريره تنها - پنج هزار و سيصد و اندى حديث آورده است ( 2 ) با اين كه بوهريره بيش از سه سال با پيامبر نبود ( 3 ) . و اين احمد پسر فرات است كه يك مليون و پانصد هزار حديث نگاشت و از آن ميان سيصد هزار را كه در روشنگرى قرآن و دستورهاى آئين و سود رسانىهاى ديگر بود گلچين كرد « خلاصة التهذيب ص 9 »

--> ( 1 ) درست نيست ، بنگريد به پيشگفتار مترجم . ( 2 ) ن - « الاصابة » ج 4 ص 205 . ( 3 ) درست نيست ، بنگريد به پيشگفتار مترجم .