او با اين استفهام پرمعنا گفتار خويش را خاتمه مىدهد : « آيا منبع اين تقوائى كه به هيچ وجه از دل انسان زدوده نمى شود در كجا قرار دارد ؟ » « 1 » همان مورخ در تحقيقات ديگرى كه در زمينه وجود مذهب در دورانهاى قبل از تاريخ نموده چنين مى گويد : « اگر ما براى مذهب ريشه هايى در دوران پيش از تاريخ تصور نكنيم هرگز نمى توانيم آنها را در دوران تاريخى چنان كه هست بشناسيم » « 2 » كاوشهايى كه پيرامون انسانهاى قبل از تاريخ از طريق حفاريها انجام شده نيز اين مطالب را تأييد مىكند ، چنان كه جامعه شناس معروف « ساموئل تيگ » در كتاب خود به نام « جامعه شناسى » تصريح مىكند كه : « اسلاف انسانهاى امروزى ( انسان نئاندرتال ) حتما داراى مذهب بوده اند » سپس براى اثبات اين مطالب به آثارى كه در حفاريهاى به دست آمده كه آنها مرده هاى خود را با وضع مخصوصى به خاك مى سپردند و اشيائى همراه آنان دفن مى كردند كه بيانگر اعتقاد آنها به رستاخيز بوده است ، استدلال مى نمايند . « 3 » به هرحال جدا كردن مذهب از تاريخ بشرى چيزى نيست كه هيچ محققى بتواند آن را بپذيرد . 2 - مشاهدات عينى در دنياى امروز نشان مىدهد با تمام تلاش و كوششى كه بعضى از رژيمهاى استبدادى جهان براى محو مذهب و آثار

--> ( 1 ) . تاريخ تمدن ، ج 1 ، ص 78 تا 89 ( 2 ) . همان منبع ، ج 1 ، ص 156 ( 3 ) . جامعه شناسى ، ص 192