تجربى نيست ؛ يعنى محال است تجربه مثبت سبب خودش باشد « 1 » وقتى نفس اين ادعاء تجربى نبود لابد عقلى ميگردد ، و بالاخره ثابت مىشود كه انسان وراء تجربيات عقلياتى ( احكام عقلى صرف ) هم دارد پس از قبول اين نظريه بطلان آن لازم مىآيد ( دقّت نمائيد ) حالا اگر از ايراد فوق صرف نظر نموده و نظريهء اين آقايان را بپذيريم و راه تحصيل معلومات خود را منحصر به تجربه بدانيم ولى بايد اينها بدانند كه هرچه مسائل متافيزيكى از اعتبار ساقط مى گردد ، لكن اثبات مادّه نيز غير ممكن ميگردد ، و آنان بايد طبيعت و مادّه را نيز انكار كنند ، زيرا خود مادّه محسوس نيست و مورد تجربه واقع نميشود ، و آنچه حسّى است رنگ و بو و نرمى و درشتى و مزه است ، كه ظواهر و آثار مادّه است نه خود مادّه و لذا جمعى از صاحبان تجربه ، خود مادّه را انكار كرده‌اند . بلى فقط تنها عقل است كه ميتواند خود مادّه را براى ما اثبات كند و ازين جا دانسته مىشود كه اثبات ماده نيز مانند اثبات مباحث متافيزيكى محتاج به احكام مستقل عقلى مىباشد ، و كسى كه احكام عقلى را ناديده بگيرد بايد خود ماده را شديدا انكار كند و خودش را نيمه سوفسطائى و ايده‌اليست بداند . راستى تجربيون بچه تجربه‌اى قانون خلل‌ناپذير و قطعى عليّت را مدلّل ميسازند تجربه فقط ميگويد كه حرارت مثلا عقب آتش

--> ( 1 ) در فلسفه اين موضوع باسم دور ياد مىشود و دور محال است