ملك الموت او را قبض روح مىكند ، خود نفر قاتل فاعل مباشر ، ملائكه فاعل متوسط و عزرائيل فاعل متوسط ديگر و خداوند مسبب الأسباب . كلامى از فلسفه فيلسوف و عارف شهير ملّا هادى سبزوارى در منظومه ( لئالى قسمت منطق ) خود مىگويد : و هل بتوليد أو إعداد ثبت * او بالتوافى عادة الله جرت . يعنى آيا انتاج صغرى و كبرى نتيجه را به نحو توليد است و يا به نحو اعداد و يا به مجرد توافى و مقارنة بدون اين كه مقدّمتين علّت مولده و يا علّت معدّه براى نتيجه باشد ؛ بلكه به مجرد جريان عادت خداوند كه نتيجه بر مقدّمتين مترتّب مى گردد . و به عبارت ديگر معتزله مىگويد افعال اختيارى صادر از خود آدمى است و او سبب فاعلى مباشر است و اگر فعل مذكور توسط سبب و وسيله ديگر صادر شود فعل توليدى نام دارد ، و در هردو صورت نيازى به افاضه حق ندارد و علّت فعل در هر دو صورت إراده خود اوست . در مقام استدلال نتيجه إبتداء به دست نمىآيد پس فعل مباشر مانند خوردن ميوه نيست ؛ بلكه به وسيله ترتيب دو مقدّمه ( صغرى و كبرى ) است كه اختيارى مى باشد و نتيجه متولد از آن دو مى باشد . ولى در بحث جبر و تفويض و بين الأمرين در كتب كلامى ثابت شده كه هر دو نظر به شمول قول فلاسفه باطل و خلاف عقل است ؛ بلكه قول به جبر حسّا نيز باطل است و حق صريح اين است كه در همه افعال عبد ، قدرت و قوّت در هر آن و ثانيه از جانب خداوند افاضه مىشود و بنده قدرتى از خود ندارد و تنها اختيار إنسان در مصرف قدرت خدا دادى مى باشد و تفصيل آن در كتب ديگر نگارنده مذكور است . البته بنده به قدرت علمى خدا دادى خود صغرى و كبرى منطقى را ترتيب مىدهد و نتيجه به همين دو مقدّمه در علم ما مترتّب مىشود . ولى اين كه اين دو مقدّمه به نحو درست به وجود آمده و يا به طور غلط ؟ و به هر دو