و آنكه مَجاز را روا ميشمارد ، بودن آنها را - كه منطقاً از جنس دروغ است نه باطل ميداند نه هزل و نه لغو ، و همچنان به : لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ و إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ * وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ ايمان دارد . « 1 » بحث دربارهء معناى حقيقى و مجازى ، و صدق و كذب پاسخ : دروغ ، عبارت است از خبر دادن از چيزى كه مخالف واقع باشد بدون نصب قرينه‌اى كه : اين خبر مخالف واقع است . مثلًا كسى بگويد : زيد آمد در جائى كه نيامده باشد ، و يا زيد نيامد در جائى كه آمده باشد . مَجاز عبارت است از استعمال لفظ در خلاف معناى مفهوم و متعارف در عرف ، با نصب قرينه‌اى كه : اين خلاف استعمال به جهتى از جهات بوده است . مثلًا كسى بگويد : شيرى ديدم كه مشغول تيراندازى بود ، و منظورش از لفظ شير ، شير درنده و حيوان بيابانى نباشد ؛ بلكه مرد شجاع بوده باشد كه از او به سبب شَجاعتش تعبير به شير كرده است ؛ و قرينه‌اى هم در گفتار خود براى اين استعمال ذكر كرده است و آن عنوان تيرانداختن است . چون معلوم است كه شير بيابانى تيراندازى نمينمايد ؛ مرد شجاعست كه تيرانداز است . اين گونه استعمال بسيار صحيح است . بلكه از جهت بلاغت و رسانيدن معنى و مراد متكلّم بليغتر است ، كه بواسطهء علاقه‌اى كه ميان معناى متعارف و معناى فعلى استعمالى موجود است لفظ را در معناى ثانوى استعمال كنند . اين گونه استعمال را استعمال مجازى گويند . و علاقه و وجه ارتباط ميان دو معنى بسيار است ؛ مانند علاقهء إشراف ، و علاقهء تشبيه ، و علاقهء استلزام ، و سائر انواع علاقه‌ها كه در بعضى از كتب بيان به بيست و پنج عدد رسانيده‌اند . « 2 » و

--> ( 1 ) مقالهء بسط و قبض تئوريك شريعت ، « كيهان فرهنگى » شمارهء 50 ، ارديبهشت ماه 1367 ، شمارهء 2 ، ص 17 ، ستون سوّم ( 2 ) در حاشيهء شيخ جواد طارُمى ، بر « قوانين الاصول » مبحث حقيقت و مجاز ، بحث كافى كرده است .