وَ الْفِكْرَةُ مَتَى تَوَزَّعَتْ تَكونُ كَجَدْوَلٍ تَفَرَّقَ مآؤُهُ ؛ فَيَنْشَفُهُ الْجَوُّ وَ تَشْرَبُهُ الارْضُ فَلا يَقَعُ بِهِ نَفْعٌ ، وَ إذا جُمِعَ بَلَغَ بِهِ الْمَزْرَعُ فَانْتَفَعَ بِهِ . « 1 » خداوند براى يك مرد در شكمش دو دل قرار نداده است . و تفكّر انسان چون متفرّق و متشتّت و پخش و منتشر باشد ، جوى آبى را ماند كه آبش متفرّق و جدا جدا بر زمينى برسد ، و در اين صورت باد آن را خشك مىكند و زمين آن را مىخورد و به خود ميگيرد ، و بنابراين نفعى از آن عائد نميشود . و امّا اگر فكر در يك جا جمع شود همچون جوئى ماند كه آبش مجتمعاً به زراعت برسد ، و آن زراعت بهره گيرد . » اينك بايد ديد در نزد شارع اكرم علمى كه بدان ترغيب شده است و أهمّ علوم به شمار آمده است كدام است ؟ ! آن علم نافع كدام است ؟ علمى كه رسول الله فرموده است : اطْلُبُوا الْعِلْمَ مِنَ الْمَهْدِ إلَى اللَحْد « 2 » كدام است ؟ « طلب كنيد دانش را از گاهواره تا گور ! » آن علمى كه رسول الله فرموده است : اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ « 3 » كدام

--> ( 1 ) « سفينة البحار » محدّث عظيم حاج شيخ عبّاس قمّى ، ج 2 ، ص 223 و در « إحيآءالعلوم » ج 1 ، ص 3 وارد است كه : قالَ رَسولُ اللَهِ صَلَواتُ اللَهِ عَلَيْهِ وَ سَلامُه : أشَدُّ النّاسِ عَذابًا يَوْمَ الْقِيَمَةِ عالِمٌ لَمْ يَنْفَعْهُ اللَهُ سُبْحانَهُ بِعِلْمِهِ . ( 2 ) « نهج الفصاحة » طبع 21 ، ص 64 ، حديث 327 ؛ آنچه حقير براى سند اين روايت مشهوره ، فحص كردم در كتب حديث و تفسير عامّه و خاصّه ، براى آن سندى نيافتم غير از شعر فردوسى : چنين گفت پيغمبر نيك خوى * ز گهواره تا گور دانش بجوى و معلوم است كه آن سند نميباشد . خواجه نصير الدّين طوسى در « جامع المقدّمات » ، كتاب « آداب المتعلّمين » ص 194 از طبع عبد الرّحيم ، بدون إسناد به حضرت رسول اكرم گفته است : قيلَ : وَقتُ التَّعلّمِ مِن المَهدِ إلَى اللَحد ( 3 ) مجلسى در « بحار الانوار » طبع كمپانى ، ج 1 ، ص 57 و 58 اين روايت را از « غَوالى اللَألى » و از « روضة الواعظين » روايت كرده است . و در « مصباح الشّريعة » با تحقيق و مقدّمه عالم بزرگوار حاج شيخ حسن مصطفوى طبع سنه 1379 هجرى قمرى ، باب 62 ، ص 41 آمده است : قالَ عَلىٌّ عَلَيْهِ السَّلامُ : اطْلُبوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصّينِ ؛ وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَةِ النَّفْسِ وَ فيهِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ . و عبارت پس از آن اينست : قالَ النَّبىُّ صَلَّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلَّمَ : مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ . و عين اين دو روايت را ملّا محسن فيض كاشانى در كتاب « المحجّة البيضآء » ج 1 ، ص 68 از « مصباح الشّريعة » نقل نموده است . حضرت استادنا الاكرم آية الله على الإطلاق علّامه طباطبائى قدَّس اللهُ نفْسَه در كتاب « الميزان » ج 6 ، ص 182 در بحث روائى درباره علم معرفة النّفس و اهمّيّت آن از « غُرر و دُرر » آمُدى از أمير المؤمنين عليه السّلام بيست و دو روايت بيان ميكنند .