هم بهتر مريضها علاج شوند و هم بهتر پزشكان ، تخصّص يابند و داراى حذاقت گردند . اختراع دستگاه‌هاى جديد در پزشكى ، از حذاقت طبيب ميكاهد يكى از مضرّات پزشكى امروز آنست كه : طبيب را با فهم و با شعور بار نمىآورد . استعمال ميزان الحراره ( Thermometer ) ديگر مجالى و فهمى براى گرفتن نبض و كيفيّت ضربان آن ، كه بنا بر طبّ قديم براى آن سى و دو نوع ضربان قائل بودند و پزشكان از كيفيّت هر نوع ضربان ، مرض خاصّى را در مبتلا تشخيص ميدادند ، نگذاشته است . تا كار به جائى رسيده است كه : اخيراً دستگاهى اختراع كرده‌اند كه با آن فوراً ميتوان غدّه واقع در سر را تشخيص داد و جاى آن را هم مشخّص كرد . و آسيستان پزشك ، قبل از معاينه و رؤيت پزشك اين عمل را انجام ميدهد ؛ و تصوير غدّه و كيفيّت آن را با مريض نزد طبيب ميبرد . اين عمل گرچه داراى مزيّتى است ولى ديگر قوّه ابتكار و جستجو و كيفيّت پيدا كردن غدّه را كه از راه‌هاى متعدّد اطبّاء پيدا ميكردند ، از بين مىبرد . و خلاصه مطلب هر چه دائرهء اختراع و اكتشاف اين گونه اسباب براى تشخيص امراض بيشتر شود ، به نسبت كاملًا معكوس ، فهم و حذاقت پزشكان تنزّل مىكند . و اين هم يك آفتى براى پزشكى مدرن است كه خلاصه مطلب طبيب حاذقِ دردشناس تربيت نميكند ، و پزشكان را مانند مأموران يك ماشين فيزيكى و يا يك موتور الكتريكى براى جابجا كردن پيچها و مهره‌ها بر پا ميدارد . بارى ! تا اينجا همه بحث در اشكال دوّم بود ، كه به گفتار صاحب مقاله نموده‌ايم . و براى آنكه اطراف و جوانب آن معلوم و مشخّص گردد ناچار سخن را بسط داديم ، تا اوّلًا عظمت علم حكمت و فلسفه اسلامى مشهود گردد ، و ثانياً حقارت فلسفه جديد ، اعمّ از الهيّات و طبيعيّات آن ، در برابر آن فلسفه نيز مبرهن شود .