محيط خارج است كه نتيجه‌اش عمل سلّول در خارج مىباشد . همچنين است وضع يك موجود چند سلّولى بزرگتر ، و جميع نباتات و حيوانات و انسانها . و همان‌طورىكه در داخل تك‌سلّول ، جميع عناصر مشكّلهء آن دخالت و شركت در اعمال حياتى دارند ، در بدن يك موجود زنده و حياتى نيز يك همكارى منظّم و كامل ما بين تمام نسوج آن موجود مىباشد . هر عملى كه از وى سرزند تمام اجزاء و افراد در آن دخالت و شركت دارند . و همچنين هيچ اثرى به موجود زنده وارد نمىگردد كه تمام اعضاء و اجزاء آن از آن برخوردار نباشند . اين كيفيّت اختلاط آغشتهء درهم و برهم سيتوپلاسم و هسته كه مبدأ چنين تكثّرى است ، در قرآن كريم به نام أمشاج ناميده شده است ؛ و حال و كيفيّت نطفه را بيان مىكند . بارى ، تحقيق اين دستهء قليل از محقّقين زيست‌شناس به نظر قريب‌تر به واقع مىرسد ؛ و العلم عند الله . [ آيه دوّم ( سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ . . . ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ ) ؛ تصريح آيه قرآن بر « حركت جوهريّهء » صدر المتألّهين ] امّا دربارهء آيه دوّم كه به صراحت بر اساس حركت در جوهر دلالت بر جسمانى بودن نفس در حال حدوث ، و بر روحانى بودن آن در حال بقا مىنمايد ، اينك بحث اجمالى ما اينست : وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ . « 1 » « و سوگند كه تحقيقا ما انسان را از جوهره و چكيدهء گل آفريديم . و پس از

--> ( 1 ) آيات 12 تا 14 ، از سورهء 23 : المؤمنون