ساليان دراز بر آن قطعه حكومت مىكرد بتدريج بدل به نهضتى در طلب علم و كسب معرفت و تعقّل در امور دينى و دنيائى شد كه در دنيا سابقه نداشت . و اين امور علاوه بر آنكه در زندگانى مادّى مردم تأثير عظيم كرد ، در امور اجتماعى و سياست نيز به خوبى مؤثّر شد . » « 1 » « در قرن يازدهم ميلادى وقتى كه پاپها مردم را به جهاد بر ضدّ مسلمين خواندند ، همهء عيسويان به صفا و ايمان تمام فرمان ايشان را گردن نهادند ، و فوج فوج به جنگ‌هاى صليبى مشرق رفتند ؛ ليكن بعدها ديدند پاپها ايشان را آلت اجراى اغراض خود قرار داده ، و در تثبيت قدرت و آزار به دشمنان شخصى و كشتار مردم نيز آنان را به كار مىبرند . به همين جهت حال شكّى در ايشان نسبت به پاكى نيّت بعضى از پاپها پيدا شد ، و فردريك دوّم امپراطور آلمان علنا از قبول فرمان پاپ در جنگ كردن با مسلمين ابا كرد ؛ حتّى با ايشان از در مصالحت و مصادقت در آمد . و به اين شكل رخنه و تزلزل كلّى در بنيان قدرت و استبداد پاپها راه يافت . اوّل كسى كه در اروپا بنام اصلاح مذهب مسيح و اعتراض بر پاره‌اى از پاپها قيام كرد ، و يكليف « 2 » بود در انگليس . تعليمات و يكليف به زودى در اروپا انتشار يافت ، و در سال 1398 ميلادى يكى از روحانيّون چك بنام ژان هوس « 3 » در دار الفنون پراك چندين محاضره در باب تعليمات و يكليف ايراد كرد ، و جمع كثيرى پيرو آراء او شدند . پاپ امر به تشكيل شورائى در شهر كنستانس داد ، و اعضاى اين شورى كه از 1414 تا 1418 طول كشيد ، ژان هوس را براى مناظره و محاكمه دعوت ، و

--> ( 1 ) همان مصدر ، ص 45 و 46 ( 2 ) Wyclf ( تعليقه ) ( 3 ) Jean Huss ( تعليقه )